تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٢٨٩

فصل هشتم در أسماء ذاتي وصفاتى وافعالى وجلالي وجمالى وكمالى وتخلّق يا تحقّق بدانها

فصل هشتم در أسماء ذاتي وصفاتى وافعالى وجلالي وجمالى وكمالى وتخلّق يا تحقّق بدانها

فصل هشتم در أسماء ذاتي وصفاتى وافعالى وجلالي وجمالى وكمالى وتخلّق يا تحقّق بدانها

گاهى اسم باعتبار نسبتها وتعيّن بر ذات حقّ اطلاق ميگردد ، واين‌گونه از اعتبار يا امرى عدمي ونسبى محض است ، مانند غنّى واوّل وآخر ، ويا غيرنسبى است ، نظير قدّوس وسلام ؛ وبهروجه اين قبيل أسماء را ذاتي يا أسامي ذات نامند ؛ وپاكيزه‌ترين نمونهء آن اسم اللّه است كه مستجمع كلّ أسماء ميباشد ؛ وحىّ وواجب الوجود هم از اين گونه بوده واعتبار آن نيازمند به تعقّل غير نيست ؛ وگاه ديگر اعتبار تعيّن ذات متوقّف بر تعقّل غير است ؛ ليكن بدون وجود آن غير ، مانند عالم وقادر كه معلوم ومقدور آنها مورد تعقّل است ؛ اگرچه وجودي در خارج وعين نداشته باشند ؛ واينگونه أسماء را صفاتى نامند ؛ وسه ديگر عبارت از تعيّن ذات باعتبار امرى است كه متوقّف بر وجود خارجي وعيني باشد ؛ نظير خالق ورازق ، كه علاوة بر تعقّل غير ، وجود خارجي غير را نيز لازم دارد ؛ يعنى خالق ورازق ، صفات فعلى بوده وتحقّق آنها مستلزم مخلوق ومرزوق خارجي است ؛ وبعبارت ديگر أسماء ذاتي آنگونه از أسامي در شمارند كه اعتبار ذات با وصف مزبور متوقّف بر امرى خارج از ذات حقّ نباشد ؛ واگر اعتبار ذات با وصف مزبور ، متوقّف بر تعقّل غيرى منظور گردد ، آنرا أسماء صفات خوانند ، امّا تعقّل غير ؛ متوقّف بر وجود عيني وخارجي آن غير نيست ؛ ودر صورتيكه اعتبار ذات حقّ بوصفى از أوصاف ، متوقّف بر غير خارجي باشد ، آنرا اسم فعل نامند ؛ وبرخى نيز گفته‌اند أسماء ذاتي حاكى ودليل بر ذات خداوندى بوده وأسماء صفاتى ، دليل وحاكى از ذات باعتبار