تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ٢٤٠
فصل چهارم تعريف اسم وتقسيم آن بتوقيفى وغيرتوقيفى وتفسير هر بسملة در آغاز هر سوره
بايد در جميع بسمله‌ها در آغاز هر سوره‌اى بنحو خاصّ آن سوره در نظر داشته ومنطبق با آن تفسير كرد ، واين معاصر از پدر خود نقل كرده است كه أو از برخى مشايخ خود در آثارش نقل نموده ، كه اينگونه از تفسير را از خضر عليه السّلام ياد گرفته وبالمآل بحضرت علىّ بن الحسين - عليهما السّلام - منسوب داشته است ويكى از علماى قرن نهم هجرى نيز بدين عقيدة بوده است ، كه تفسير بسملة در هر سوره‌اى بايد منطبق با محتواى همان سوره بوده ، ودر سورهء ديگر بمعنايى ديگر تا آخرين سورهء قرآن حكيم ، بطوريكه تفسير هر بسملة عين تفسير بسملة در سورهء ديگر نباشد .
اين نظريّه از جهاتى محلّ تأمّل وتحقيق است ؛ نخست اينكه : أساس معاني ومفاهيم بسملة - فارغ از كاربرد آن در هر سوره - بر چهار كلمهء : اسم ، اللّه ، رحمان ورحيم است ، واين كلمات در آيهء بسملة از ابتداء حمد تا آخر قرآن ، يعنى سورهء ناس بنحو يكسان وبدون كمترين تغييرى حتّى در إعراب آن تكرار گرديده وهرگاه اين كلمات چهارگانه در جميع سوره‌ها بنحوى يكنواخت ويكسان بكار رفته باشد ، يا بايد واضع معنى براي هر كلمه بهروضعى از أوضاع ، معنى ديگرى از سورهء حمد تا ناس براي آنها وضع كند ، وبتعبير ديگر براي هر كلمه از كلمات بسملة از ابتداء تا انتهاى قرآن كريم ، معنايى خاصّ محتواى آن سوره در نظر گيرد ، كه چنين ادّعايى تاكنون نشده وسندى براي اثبات آن در دست نيست كه في المثل اگر بسملة در سورهء حمد داراى معنايى خاصّ آنست ، در آغاز سورهء بقره ، همين بسملة با همان چهار كلمه داراى معنى ديگرى منطبق با محتواى سورهء بقره بوده ، وسرانجام بسملة در هر سوره‌اى از قرآن تا سورهء ناس در معنايى موافق ومنطبق با آن سوره نازل گرديده باشد . بهر وجه ، چه وضع معاني كلمات مزبور انساني باشد وچه الهى ؛ هيچ دليلي در دست نيست كه معناى اسم واللّه ورحمان ورحيم ، جز آنچه در سورهء حمد نازل شده است ، بمعانى ديگر هم منطبق با محتواى هر سوره آمده باشد ؛ وحتّى يك تن از مفسّران هم‌چنين سخنى نگفته وهرگز مسموع نشده كه في المثل براي هريك از كلمات اسم واللّه ورحمان ورحيم ، بتعداد سوره‌هاى قرآن مجيد ، يعنى يكصد وچهارده معنى متفاوت ومتناسب با محتواى هر سوره در نظر گرفته شده باشد ؛ مگر اينكه معنى بسملة را در هر سوره‌اى متناسب از محتوى ومفهوم آن سوره در نظر آورده وفي المثل بگوييم ، آنچه از مفهوم بسم اللّه الرّحمن الرّحيم در سورهء حمد دانسته ميشود ، غير از مفهومي است كه در سورهء فيل شناخته ميگردد ؛ زيرا در حمد ، سخن از