تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ١٩٦

فصل اوّل در پيدايش وتركيب وجهر ومتعلّقات بسملة

در اينكه آيا بسم اللّه در ابتداء سورهء فاتحه وكلّ سوره‌هاى قرآن حكيم جزو سورهء مزبور وهر سورهء ديگر ميباشد ، يا نه ؟ ، عقايد ونظرياتى مختلف موجود است كه در اين مبحث به استيفاء آنها پرداخته مىآيد . « 1 » از پيش بايد دانستكه لفظ باء در بسملة يا براي الصاق ابتداى قرائت به اسم اللّه است ، ويا مصاحبت ويا استعانت از اسم اللّه ويا از حيث سبب بودن بكار رفته است ومتعلّق محذوف نيز يا از مادّهء ابتداء ميباشد ويا فعل .

باء بسم اللّه متعلّق به محذوفى قبل از آنست ، خواه آن محذوف ، فعل أقرء وأبدء باشد وخواه كلمه : الشّروع بسم اللّه والابتداء بسم اللّه ، وبهروجه اين افعال خواندن وابتداء وآغاز كردن بنام خدا در هر امرى ، محذوف بوده وهركس در هر امر وكار وموقعيّتى كه بسم اللّه ميگويد ؛ استعانت خود را بملابست اسم اللّه مىنمايد ؛ ليكن انسب اينستكه اوّل بسم اللّه بگويد وسپس قصد فلان امر يا كار وارادهء خود را اظهار كند ، مانند بسم اللّه مجريها ومرساها ودر حديث آمده است : « بسم اللّه خرجنا وبسم اللّه ولجنا » يعنى بنام خداوند تعالى داخل وخارج ميشويم .

صاحب تفسير كشّاف گويد : براي باء بسم اللّه دو معنى است ، يكى استعانت وديگرى مصاحبه ؛ وتبرّك باسم اللّه در هر كار وامرى ، براي تأدّب وتعظيم اوست ؛ بنابراين ، شروع وآغاز كردن هر كارى بايد بنام مسمّاى اللّه ومدلول اين لفظ بوده ودر تلفّظ

( 1 ) - التّسهيل لعلوم التّنزيل لابن جزّى الكلبي ، دار الكتاب العربيّة ، بيروت - لبنان ؛ الطّبعة الثّانية 1393 ه - 1973 ميلادي .