تمهيد المبانى يا تفسير كبير بر سوره سبع المثانى — الجزء ١، الصفحة ١٧٧

فصل ششم در محاسبه ومراقبت نفس

نگهداشت وحفظ نفس وجوارح وأركان بدنرا از لغزشهاى موجب گناه مراقبه نامند ، وبرابر يكديگر نهادن طاعات ولغزشهاى جسم وجانرا بمنظور پيدا كردن علم بزيادت يكى بر ديگرى محاسبه خوانند . ايندو كلمه از باب مفاعله ميباشند كه نخستين آن يعنى بحساب خوب وبد وخير وشر ومصلحت ومفسدت وطاعت وعصيان رسيدن ودر تحت سنجش درآوردن يا موازنهء آنهاست ، ودوّم يا مراقبت بمعنى دوام حفاظت نفس از ارتكاب معاصي وبديها ميباشد ؛ چنانكه در محاسبهء روايت : « حاسبوا أنفسكم قبل أن تحاسبوا » ودر مراقبه كريمهء قرآني : « فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ » نازل است ، ولذا محاسبه ومراقبه را بايد از مراتب عالي نفس دانست ورعايت هميشگى ايندو موجب ارتقاء كمالى انسان بأعلى درجه از برترين مرتبهء قرب إلى اللّه در شمار ميباشد ؛ وحكيم بزرگ ، ملّا هادي سبزوارى در اين معنى سروده است :

صونك عن زلّاتك المراقبه * وحذوها طاعاتك المحاسبه

يعنى صيانت وحفظ نفس وأركان بدن از لغزشهاى گنه‌آلود را مراقبه نامند وبرابر نهادن طاعات را با زلّات ارتكابي بمنظور يافتن علم بزيادت هريك بر ديگرى ، محاسبه خوانند . آنگاه اگر محاسب ، معصيت خود را زائد بر طاعتش دريابد ، بايد بتدارك وجبران آن پرداخته وبه ازدياد طاعات وريشه‌كن نمودن ومحو معاصي بكوشد ، ورنة بدبختى ونكال بر أو مستولى شده ونفس ناطقه وقدسي أو را تا مرتبهء بهيميّت تنزّل ميدهد ، ودر مقابل اگر طاعات وخيرات وعبادات وى بر معاصي افزون باشد ؛ لازم است