زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٤٣

قسم دوم : در تقسيم شبانروز

معدل النهار بود ، پس هر شش زمان ، يك دقيقه بود از دقايق أيام وهر يك زمان ، ده ثانيه .

I

وچون روز حقيقي را اعتبار كنند مقدار مطالع مسير آفتاب در آن شبانروز ، أضافت

I

آن دور شود . باز اگر شبانروزى را به بيست وچهار قسم كنند آن اقسام را ساعات خوانند .

I

پس اگر چنان كه آن اقسام ، برابر يكديگر باشند آن را ساعات مستوى خوانند ؛ واگر برابر نباشند

I

آن را ساعات معوجه گويند . وآن چنان بود كه هميشه روز را وشب را به دوازده قسم كنند ؛

I

اگر روز يا شب متساوي باشند يا نباشند . واگرچه اقسام روز متساوي يكديگر باشند و

I

اقسام شب همچنان ، اما اقسام روز متساوي اقسام شب نباشد ، مگر در وقت آنكه روز

I

با شب برابر شود ؛ واين را به اين نسبت ساعت معوجه گويند . واين قاعده به نزديك أصحاب

I

اين علم مقرر است كه هر ساعتي را به شصت قسم كنند وآن را دقايق ساعات گويند ؛ وهمچنين

I

قسمت مىكنند با ثواني وثوالث وغير آن .

پس اگر ساعات مستوى را به نسبت أيام

I

طبيعي اعتبار كنيم ، هر ساعتي ، پانزده زمان باشد وهر زماني چهار دقيقهء ساعات ؛ واگر به نسبت أيام حقيقي اعتبار كنيم نصيب هر ساعتي پانزده زمان باشد ودو دقيقه وكسرى ؛ واين را اجزاى ساعات

I

حقيقي مىخوانيم .

اما اجزاى ساعات معوجه به سبب درازى روز وشب ، مختلف شود وآن را اجزاى

I

ساعات زماني مىگوئيم . وتقرير آن بعد از اين كرده شود در مقام خود .

اما جهودان ، ساعتي را

I

به يك هزار وهشتاد قسم كنند وهر قسمي را از آن جلّق خوانند . پس به اعتبار ايشان شبانروزى ،

I

بيست پنج هزار ونهصد وبيست جلّق باشد وشرح اين در مواضع خود كرده شود .

I

اما خطاييان ، شبانروزى را به دوازده قسم كنند وهر قسمي را از آن اقسام ، چاغ « 1 » خوانند . وباز

I

هر چاغى را به هشت قسم كنند وهر قسم را از آن اقسام كه خوانند . پس شبانروزى به اعتبار ايشان ، نود وشش كه باشد . باز هر شبانروزى را به دوازده قسم كنند كه هر قسمي را از آن اقسام فنك گويند . وهر فنكى را به صد قسم كنند وهر قسم را

I

از آن اقسام ، مياو خوانند . پس شبانروزى به اين اعتبار هزار بار هزار مياو باشد .

I

ونصيب هر چاغى ، هشتصد وسى وسه فنك بود وثلث فنكى . ونصيب هر كهى ، صد وچهار فنك بود

( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] جاغ