زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٣٧٤

فصل 2 : I

نظر كنيم تا كدام كوكب ناظر است به كدخداه اگر سعود ناظر باشند وعطارد مسعود از هر نظر كه باشد ، جبري

I

زيادت كند بر عطيهء كدخداه ؛ ونحوس وعطارد منحوس ونيرين ، از قران ونظرها [ ى ] عداوت نقصان كنند .

I

واگر در قران ممر ، نحس را باشد كدخداه ، عطيت تمام نتواند كردن واين را عطيت منحوس گويند .

واگر ممر

I

سعد را بود ، عطيه تمام كند وآن را عطيت مسعود گويند . وليكن نيرين از نظرهاى مودت زيادت كنند

I

ومقدار زيادت يا نقصان هر يك اگر كوكب بر درجهء وتد بود به مقدار صغرى أو باشد ؛ واگر بر درجهء

I

مايل بود به مقدار ثلثان صغرى باشد ؛ واگر بر درجهء زايل بود به مقدار ثلث صغرى باشد ؛ واگر در غير

I

اين مواضع بود احتياج افتد به تعديل .

وطريق استخراج تعديل چنان است كه پيش از اين بيان كرده‌ايم

I

وچون مقدار هر يكى معلوم شد آن را زيادت كنيم بر عطيهء كدخداه يا نقصان كنيم از أو تا عطيهء اصلى

I

حاصل آيد .

اما رأس به مجاسده سه سال زيادت كند وذنب دو سال كم كند اگر در وتد بود . ودر مواضع ديگر

I

به نسبت ثلثان وثلث چنان كه ذكر كرديم .

واگر به حسب كدخداه هيلاج دوم يا سوم يا غير آن عطيه بيرون

I

آوريم ، آن را عطيهء زايد گويند . وأهل صناعت را در معرفت مقدار عمر دو طريق است : يكى آنكه اعتبار از

I

عطيت كدخداه كنند ، بعد از آن به تسيير هيلاج مشغول شوند ؛ ديگر آنكه به كلى قطع نظر كنند از عطيت كدخداه ،

I

واعتبار به حال تسيير هيلاج كنند .

وطريق أول به صواب أقرب است زير [ ا ] كه حكيم فاضل بطلميوس

I

آورده است در كلمهء شصت وهشتم از كتاب ثمره به اين عبارت كه لا يقطع بالتسيير وحده

I

دون نفاد عطايا الأدلة واستدل على صحهء التسيير بما انتهى اليه المولد ؛ يعنى اگر تسيير دلايل عمر

I

به قاطعى رسد كه عطيهء اصلى به آخر رسيده باشد وعطيهء زايد نزديك بود كه درآيد وسعود از أو ساقط باشند

I

قطع عمر كند ، حكم جزم بايد كردن بر هلاك على الخصوص كه انتهاى طالع هيلاج نيز در آن وقت به قاطعى رسيده

I

باشد .

پس معلوم شد كه در اين باب عطيهء عمر معتبر است واز أو قطع نمىشايد كردن . پس به اين نسبت

I

عطاياى كواكب را به اختلاف أقاويل در جدولى نهاديم تا به وقت حاجت از آنجا معلوم كنند .