زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٣٥٠

فصل أول : در بيان دستور تقاويم وترتيب آن

بهت نه روزه نسبت خمسي را اعتبار بايد كردن نه در ده روزه كه آن بر قانون نيست ؛ وچون

I

جماعتى آن را اعتبار كرده‌اند ما نيز ذكر كرده‌ايم . اما اين معتبر است كه بيان كرديم وباقي افراد را بر اين

I

قياس بايد كردن .

طريقي ديگر كه به تحقيق نزديك‌تر است وهمان آنكه تفاوت ما بين البهتين را بر مجموع

I

آن اعداد آن أيام كه بسط تقويم كوكب مىكنيم در آن أيام قسمت كنيم تا تعديل حاصل شود . يعنى

I

اگر عمل ده روزه مىكنيم ، مجموع آن اعداد را چون از يكى تا ده بر نظم طبيعي بر همديگر گيريم / نه بود . واگر

I

عمل نه روزه باشد ، آن اعداد / مه بود . واگر شش روزه باشد ، آن اعداد / كا بود . واگر پنج روزه

I

باشد ، آن اعداد / يه بود ؛ وباقي بر اين قياس . آن گاه نظر كنيم اگر چنان كه فضل بهت أوسط را باشد ،

I

آن تعديل را بر بهت سابق افزائيم وحاصل را در موضع أول نهيم . ديگر بار بر آن افزائيم ودر موضع

I

دوم نهيم ، بر همين ترتيب به حسب عدد آن أيام . واگر فضل بهت سابق را بود ، آن تعديل را از آن بكاهيم

I

به كرات تا ابهات معدل حاصل آيد به حسب آن أيام . وباقي عمل همان است كه پيش از اين گفتيم .

I

اما بسط عروض كواكب هم بر اين منوال است الّا در وقتي كه عرض كوكب به غايت زيادتى مىرسد

I

كه روى به نقصان خواهد نهاد ؛ در آن پنج روز يا ده روز يك يك روز مىبايد كردن تا به تحقيق معلوم شود

I

كه كدام روز زايد يا ناقص مىگردد . ديگر در وقتي كه عرض كوكب در پنج روزه يا ده روزهء مقدم در جهتي

I

ديگر است ودر پنج روزه وده روزهء تالي به جهتي ديگر نقل مىكند . آنجا هر دو عرض را جمع مىبايد

I

كردن وبه جاى تفاضل به كار داشتن . وهر آينه در اين صورت ، عرض مقدم ناقص باشد

I

وعرض تالي زايد . پس حصهء يك يك روز را از عرض مقدم كم كنيم ودر جدول بسط عرض آن

I

كوكب ثبت كنيم تا به جائى رسد كه نقصان نتوان كردن . اگر عدد چيزى باقي مانده باشد ،

I

فضل ميان آن عدد وحصهء يك روزه بگيريم آنچه باقي ماند در آن روز ثبت كنيم كه نوبت

I

به أو رسيده باشد . بعد از آن حصهء يك روزه بر آن عدد مىافزائيم ودر جدول روز ديگر