زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٣٣

فصل أول : در تعريف هر يك از اين‌ها وتنقيح I

وكمتر از صد وهشتاد ، آن را از صد وهشتاد نقصان كنيم تا منقح شود . واگر بيشتر از صد وهشتاد

I

بود وكمتر از دويست وهفتاد ، صد وهشتاد از أو نقصان كنيم تا منقح شود . واگر بيشتر از دويست

I

[ و ] هفتاد بود ، آن را از سيصد وشصت نقصان كنيم تا منقح شود .

اما به جهت گرفتن سهم ، اگر آن قوس

I

كمتر از صد وهشتاد باشد ، منقح باشد . واگر بيشتر بود ، آن را از دور يعنى از سيصد وشصت

I

نقصان كنيم تا منقح شود .

وهر كجا تمام قوسي ذكر كنيم مطلق ، مراد آن باشد كه آن قوس را از نود

I

نقصان بايد كرد تا تمام آن قوس حاصل آيد . واگر تمام قوس ذكر كنيم معين ، هر آينه گوئيم كه تا نصف

I

دور يا تمام دور ، مراد آن باشد كه آن قوس را از نصف دور كه صد وهشتاد جزو است

I

يا از تمام دور سيصد وشصت جزو است نقصان بايد كرد تا تمام آن قوس حاصل آيد . واگر تمام

I

قوس ذكر كنيم يا عددي ديگر به غير اين‌ها ، حكم آن نيز همچنين باشد .

اما ظل ، سايهء مقياسى باشد

I

كه آن عمود بود بر سطحى به حسب هر ارتفاعى كه آفتاب را فرض كنند ؛ وآن دو نوع است : يكى ، آنكه مقياس

I

آن عمود باشد بر سطح دايرهء أفق ؛ واين ظل را أصحاب اين صنعت به جهت معرفت أوقات

I

به كار دارند ودانستن ارتفاع اشخاص مرتفع . ومقياس را اگر به دوازده قسم كنند ظل آن را ظل

I

أصابع خوانند ؛ واگر به هفت قسم كنند يا شش ونيم ، آن را ظل اقدام گويند واين را ظل مستوى خوانند

I

وما ظل أول مىگوئيم . بدان سبب كه چون آفتاب طلوع مىكند أول ظلى كه احساس مى

I

افتد اين ظل است ؛ واز مقياس وى ، خطى مستقيم حاصل مىشود بر سطحى مستوى ، موازى

I

سطح دايرهء أفق .

اما دايرهء أفق ، آن دايرهء عظيمه است كه نصف ظاهر فلك را از نصف

I

پوشيده ، جدا كند ؛ ودو قطب اين دايره ، يكى سمت الرأس باشد ويكى سمت الرجل . و

I

ظل ديگر ، آن است كه مقياس آن عمود بود بر سطح دايرهء نصف النهار ، وموازى سطح

I

أفق باشد . واين ظل را أصحاب اين صنعت در اعمال زيجى به كار دارند . ومقياس را