زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٣١٦

فصل 2 : در معرفت مطارح شعاعات I

آن كس كه استنباط كرده ، أو را سهو افتاده است . وشارح زيج ايلخانى ، به حسب آن اعتقاد كه مگر اين

I

سخن بطلميوس است به سبب حسن الظني كه أو در سخن بطلميوس بوده است ، خواسته كه

I

به تكلف در اثبات آن كوشد ؛ وچيزى كه آن را حقيقت نبود هرگز به ثبوت نرسد . واين عمل

I

ركنى عظيم است در باب تسييرات كه احكام دلايل عمر بدان منوط است وأحوال آن بر آن مربوط .

I

واينجا سؤالي وارد است وهمان آنكه اختلاف طرق موجب اختلاف تأثير باشد ، وچون مواضع

I

شعاعات مختلف است پس زمان تأثير هر يكى مختلف گردد ؛ ما كدام را اعتبار كنيم . جواب

I

آن است كه وجود هر تأثيرى را مرتبهء معين است كه أو را در آن مرتبه اعتبار بايد كردن . ودر مراتب

I

وجود چهار است : يكى ، ذهني ؛ دوم ، لفظي ؛ سوم ، كتابي ؛ چهارم ، خارجي .

وجود ذهني از همه ضعيف‌تر است

I

كه به فعل نمىآيد . وجود خارجي از همه قوىتر كه به فعل مىآيد . وآن دو وجود ديگر ميانه حال است

I

كه بعضي به فعل آيند وبعضي نيايند .

ومطارح أنوار نيز بر چهار مرتبه است : يكى ، به درجات

I

سوا ، چون اتصالات تقويم كه دلالت كنند بر وجود ذهني . ديگر ، به طريق ابن‌صوفى وابوريحان

I

بيرونى كه دلالت كند بر دلالت وجود لفظي . سوم ، به طريق أصحاب احكام كه دلالت كند بر وجود

I

كتابي . چهارم ، به طريق أصحاب علم رياضى كه دلالت كند بر وجود خارجي . وأكثر دلالت نجومى بر اين

I

چهار مرتبه است ومنسوب به اين چهار وجود . مثلًا مراتب تسويهء البيوت نيز چهار است : أول ،

I

به درجات سوا ؛ دوم ، به طريق أهل مغرب ؛ سوم ، به طريق مشهور ؛ چهارم ، به طريق مراكز محققه . ودرجات

I

كواكب نيز بر چهار مرتبه است : أول ، درجهء تقويم ؛ دوم ، درجهء ممر ؛ سوم ، درجهء طلوع يا غروب ؛

I

چهارم ، درجهء مجرى كه آن را درجهء مصحح خوانند . ومراتب تسييرات نيز چهار است : سه به اعتبار

I

درجات سوا چنان كه أول ، انتهاات يومى ؛ دوم ، انتهاآت سنوى ؛ [ سوم ، . . . ] چهارم تسييرات به حسب

I

مطالع غير درجات سوا ؛ وباقي بر اين قياس .

فصل 2 : در معرفت مطارح شعاعات I

فصل 2 : در معرفت مطارح شعاعات

I

به مذهب ابن‌صوفى