زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٣١٤

فصل أول : در شرح وتعريف آن

تقاطع أفق حادث كه كوكب با معدل النهار كه آن منتهاى مطالع أو مصحح باشد ، از دواير آفاق حادثه

I

آنچه گذشته بود مواقع التقاى آن دواير بر دايرهء بروج مواضع آن شعاعات باشد تسديس أيمن

I

در مقابلهء تثليث أيسر وتسديس أيسر در مقابلهء تثليث أيمن وتربيع أيمن در مقابلهء تربيع أيسر وموضع

I

مقابلهء نظير درجهء كوكب باشد در جميع مذاهب ؛ الّا آنكه اگر كوكب را عرض بود نظير درجهء كوكب

I

مقابل جرم أو نباشد . وعرض أفق حادثهء هر دو شعاع مقابل يكسان باشد ؛ الّا آنكه در جهت مخالف

I

يكديگر باشند ؛ يعنى اگر عرض أفق يكى شمالي باشد عرض أفق آن ديگر جنوبي بود ، وبرعكس . واين

I

عمل تابع استخراج مراكز محققه است .

اما شارح زيج ايلخانى در آن شرح كه آن را كشف الحقايق

I

نام كرده آورده است كه در اين شعاعات تقابل لازم « 1 » نيست ، واين معنى از آن بزرگ بس

I

غريب است . زيرا كه تعيين آن انظار بر فلك البروج به حسب منتهاى مطالع هر يك به دواير عظام

I

مىتوان كردن ؛ وهر دايرهء عظيمه كه با فلك البروج متقاطع شد منصّف أو باشد . پس از اينجا به ضرورت

I

تقابل شعاعات لازم آيد .

ديگر آورده است كه اين مطارح أشعة همه به نسبت با يك أفق حادث است ؛

I

چه همچنان كه رسيدن كوكب را به أفق حادث تأثير است ، در حدوث كاين مفروض . همچنين

I

طلوع اين مطالع أشعة را نيز از همان أفق حادث ، تأثير آن است . واين سخن نيز از آن بزرگ

I

عجب است ؛ زيرا كه بر خلاف قاعدهء أصحاب احكام است ؛ چه اگر چنين بودى بايستى كه شعاعات

I

كوكب را به أفق حادث كواكب تسيير كردندى ، وحال به خلاف اين است . زيرا كه هر جزوى را

I

از فلك ، به أفق حادث همان جزو تسيير مىكنند نه به أفق حادث جزوى ديگر كه غير آن

I

جزو بود . بدان سبب كه همچنان كه جزو طالع ، دليل است بر ابتداى كون عمل وصناعت آن موجود ،

I

وديگر اجزاى فلكى نيز در آن زمان دليل است بر ابتداى كون مدلول آن جزو ديگر .

در اثبات

I

تقابل شعاعات بر اين ضعيف اعتراض كرده است ودر آن كتاب آورده به اين عبارت

( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] الأرم