زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٣١٣

فصل أول : در شرح وتعريف آن

داديم . وآنچه به درجات سوا اعتبار كنيم ، نام آن مخصوص شد به مطارح انظار تا به حسب اختلاف أسامي

I

ميان اين طرق فرق توان كرد .

اما ابوريحان وابن‌صوفى تقدير اين ابعاد بر دايره‌اى مىكنند

I

از دوايرهء عرض كوكب ، تقاطع كرده باشد بر مركز كوكب بر زواياى قايمه . وتقاطع اين دايره با

I

دايرهء بروج هر آينه بر أقطاب دايرهء عرض تواند بود . زيرا كه بر قطب‌هاى يكديگر گذشته‌اند .

I

ليكن فرق ميان اين دو مذهب آن است كه ابن‌صوفى آن ابعاد أشعة را بر فلك بروج

I

به حسب تقاطع دوايرى تقدير مىكند كه بر دو قطب اين دايره بر منتهاى ابعاد أشعة گذشته

I

باشد . وابوريحان دواير عروض را به جاى آن دواير استعمال مىكند . وقوس‌هائى كه از دواير عروض ،

I

واقع مىشود ميان دايرهء بروج ومنتهاى ابعاد شعاعات از آن دايره ، آن را عروض آن شعاعات

I

مىخوانند . وچون به حسب اين دو مذهب ، دايماً تثليث أيمن مقابل تسديس أيسر است وتثليث أيسر مقابل

I

تسديس أيمن ، پس عرض هر شعاعى به مذهب ابوريحان مساوى عرض شعاعى بود كه نظير أو باشد ؛ و

I

عرض مقابله نيز مساوى عرض كوكب باشد . زيرا كه نظير اوست الّا آنكه عرض دو تسديس در جهت

I

عرض كوكب بود وعرض دو تثليث ومقابله در خلاف آن جهت . وشعاع هر دو تربيع را عرض نباشد ؛

I

زيرا كه آن دو موضع تقاطع آن دائره است با دايرهء بروج . ودانستن اين عروض در تسييرات

I

به كار آيد .

ومذهب أصحاب احكام آن است كه قوس‌هائى را كه از مدار كوكب كه ميان أفق حادث

I

أو ودائرهء نصف النهار آن أفق واقع باشد به سه قسمت متساوي كنند تا جملهء مدار أو منقسم گردد به دوازده

I

قسم . آن گاه بر منتهاى بعد هر دو قسمي از آن اقسام ، از موضع كوكب از دواير ميول آنچه گذشته باشد از

I

موضع التقاى آن دواير بر دايرهء بروج ، مواضع أنوار ، دو تسديس ودو تثليث حاصل آيد ؛ واز

I

تقاطع دايرهء نصف النهار آن أفق ، موضع دو تربيع . واين عمل تابع تسويه البيوت است .

ومذهب أصحاب

I

علم رياضى آن است كه ابعاد انظار را بر دائرهء معدل النهار تقدير كنند . وبه حسب آن ابعاد از موضع