زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٢٩

فصل 3 : در بيان آنچه تعلق به قسمت اعداد دارد وخارج قسمت

29 حاصل آن درجه باشد ؛ وباقي مراتب بر اين قياس بايد كردن . واگر متساوي نباشد ببينيم « 1 »

I

كه فضل كدام راست ؛ حاصل ضرب در مرتبهء عدد آن فضل باشد در جهت كسور يا در جهت مرفوعات .

I

مثلًا چنان كه از ضرب ثانيه در مرفوع مره ، دقيقه حاصل آيد . زيرا كه مرتبهء كسور دو است ومرتبهء مرفوعات

I

يكى . پس فضل مرتبهء كسور راست به يك عدد كه مرتبهء دقايق باشد . واگر فضل مرفوعات را باشد

I

حكم آن برعكس بود ؛ يعنى به جاى دقيقه ، مرفوع مره بود وباقي بر اين قياس باشد . وهر كجا گوئيم فلان عدد را

I

در فلان عدد ، منحط ضرب كنيم مراد آن باشد كه يكى از دو عدد مضروب يا مضروب فيه را به يك مرتبه زير

I

تر گيريم . يعنى اگر درجه باشد دقيقه گيريم ودقيقه را ثانيه ؛ يا حاصل ضرب را به يك مرتبه زير گيريم . وهر كجا ذكر كنيم كه فلان عدد را مربع كنيم مراد آن بود كه آن عدد را در مثل خود ، ضرب بايد كردن تا مربع آن حاصل

I

شود ؛ وباقي بر اين قياس باشد .

فصل 3 : در بيان آنچه تعلق به قسمت اعداد دارد وخارج قسمت

فصل 3 : در بيان آنچه تعلق به قسمت اعداد دارد وخارج قسمت

ودر اين

I

باب ، ضابطه آن است كه اگر در مرتبه ، مقسوم ومقسوم عليه متساوي باشند از كسور ، مثلًا چنان كه دقيقه را

I

بر دقيقه قسمت كنيم يا ثانيه را بر ثانيه يا ثالثه را بر ثالثه ومانند آن ، خارج قسمت درجه باشد . واگر در مرتبهء

I

متساوي نباشند ، فضل ميان مرتبهء هر دو عدد معلوم كنيم اگر فضل مرتبهء مقسوم راست ، خارج قسمت بايد

I

در جهت كسور باشد به قدر مرتبهء آن فضل . واگر فضل مرتبهء مقسوم عليه است ، خارج قسمت در جهت

I

مرفوعات باشد به قدر مرتبهء آن فضل .

مثلًا چنان كه اگر ثوالث را بر ثواني قسمت كنيم خارج قسمت ،

I

دقيقه باشد . زيرا كه فضل مرتبهء عدد مقسوم راست به يك عدد كه مرتبهء دقايق است . باز اگر ثانيه را بر ثالثه

I

قسمت كنيم خارج قسمت ، مرفوع مره باشد ؛ وباقي بر اين قياس بود . ودر جهت مرفوعات ، همين نسبت

I

نگاه بايد داشتن . يعنى اگر مرفوع ثلاث مرات را بر مرفوع مرتين را مرفوع ثلاث مرات قسمت كنيم ؛ خارج قسمت مرفوع مره باشد

xxx

اگر مرفوع مرتين « 2 » را بر مرفوع

xxx

قسمت كنيم دقيقه حاصل

I

آيد . وهر جنس را از اعداد كسور ومرفوعات كه بر درجات قسمت كنيم خارج قسمت از جنس همان عدد

I

بود .

اما اگر مقسوم در جهت كسور بود ومقسوم عليه در جهت مرفوعات ، خارج قسمت در كسور باشد

( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] به بينيم ( 2 ) . [ در أصل نسخه : ] مره تين