زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٢٧

فصل أول : در بيان مراتب كسور وبسيط ورفع اعداد

دو نقطه از آن دايره در همهء جوانب متساوي بود ، آن دو نقطه را دو قطب آن دايره خوانند . وخطى مستقيم

I

كه به مركز كره بگذرد ودو طرف أو به آن دو قطب پيوندد ، آن را محور گويند . واگر آن دايره از حركت فلك

I

نهم حادث شود آن دايره را دايرهء معدل النهار گويند ؛ وآن دو قطب را قطب‌هاى معدل النهار . وآن دواير را

I

كه موازى دايرهء معدل النهار بود مدارات يومى خوانند . ودايره‌هايى كه بر دو قطب معدل النهار بگذرند

I

آن دايره‌ها را دواير ميول خوانند .

واگر آن دايره از حركت فلك هشتم حاصل آمده باشد آن را منطقه

I

البروج خوانند . وآن قطب‌ها را قطب‌هاى بروج گويند . وآن دايره را كه موازى منطقهء البروج باشد مدارات عرض خوانند . ودوايرى كه بر دو قطب فلك البروج بگذرد آن را دواير عروض

I

خوانند .

وهر دو دايرهء عظيمه كه بر فلك ، با يكديگر تقاطع كنند لا محالة يكديگر را بر دو نيمهء متساوي قطع كنند . و

I

اگر چنان كه بر قطب‌هاى يكديگر بگذرند تقاطع ايشان بر زاويه‌هاى « 1 » قايمه باشد ؛ واگر نه چنين بود ، تقاطع ايشان

I

بر زاويه‌هاى حاده ومنفرجه باشد .

وقاعدهء أصحاب نجوم آن است كه محيط هر دايره را به سيصد

I

وشصت قسم كنند وآن اقسام را در فلك البروج ، درجات خوانند ودر معدل النهار ، أزمان گويند ؛

I

ودر ديگر أفلاك ، اجزا خوانند .

وقطر هر دايره را به صد وبيست قسم كنند وآن را اجزا خوانند . باز هر قسمي را از آن

I

اقسام به شصت قسم كنند وآن اقسام را دقايق خوانند . وهر دقيقه را به شصت قسم كنند وآن اقسام را ثواني

I

گويند . وهر ثانيه را به شصت قسم كنند وآن اقسام را ثوالث خوانند . وباقي بر اين قياس باشد تا روابع

I

وخوامس وسوادس إلى ما لا يتناهى . وچون فلك البروج ، منقسم به دوازده برج است پس هر برجى ،

I

سى درجه باشد . وتعريف باقي دواير وقسّى هر يك به مقام خود كرده شود « 2 » .

باب سؤم : I

باب سؤم :

I

در بيان مراتب كسور وبسيط بعضي از ضوابط ومقدمات حسابي كه در اعمال زيجى به كار آيد

وآن چهار

I

فصل است :

فصل أول : در بيان مراتب كسور وبسيط ورفع اعداد

فصل أول : در بيان مراتب كسور وبسيط ورفع اعداد

چون قاعدهء أصحاب

I

نجوم آن است كه هر درجه ، شصت دقيقه مىگيرند وهر دقيقه را شصت ثانيه ، چنان كه پيش از اين بيان كرديم ،

I

پس هرگاه كه گوئيم فلان عدد را بسط كنيم مراد آن باشد كه درجات را در شصت ضرب بايد كردن تا دقايق حاصل شود . آن گاه دقايق را كه به آن درجات باشد ، بر آن حاصل ضرب

( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] زاويهاء ( 2 ) . [ در أصل نسخه : ] شو