زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٢٦

فلكى وتعريف أصول ومقدمات آن

فلكى وتعريف أصول ومقدمات آن

فلكى وتعريف أصول ومقدمات آن

بدان كه پيش از آنكه به اعمال زيجى شروع كنيم واجب شد

I

به جهت تعريفات آن ، ذكر مقدمات هندسي كردن ؛ چنان كه گوئيم هر چه قابل أشارت حسّى باشد وبه هيچ

I

جهت قسمت پذير « 1 » نبود ، آن را نقطه خوانند . واگر در يك جهت قسمت پذير بود مثلًا در طول تنها ، آن را خط خوانند

I

ونهايت خط ، نقطه بود . واگر در دو جهت قسمت پذير باشد مثلًا در طول وعرض ، آن را سطح خوانند و

I

نهايت سطح ، خط باشد . واگر در سه جهت قسمت پذير بود مثلًا در طول وعرض وعمق ، آن را جسم خوانند .

I

وخط مستقيم آن باشد كه نقطه‌هايى كه بر أو فرض كنند همه در برابر يكديگر باشند .

ومنحنى نه چنين « 2 » بود .

I

وسطح مستوى آن بود كه خطهائى كه بر أو فرض كنند در طول وعرض ، جمله مستقيم بود .

وسطح منحنى نه چنين باشد .

I

وزاويهء بسيطه موضع التقاى دو خط باشد بر سطحى مستوى .

واگر از التقاى آن دو خط ، دو زاويه حادث

I

شود كه متساوي باشند هر يكى از آن دو زاويه را زاويهء قايمه گويند ؛ وآن قايم را كه محيط به زاويهء قايمه بود

I

آن را عمود خوانند . واگر هر دو زاويه برابر نباشد ، آنكه بزرگ‌تر بود آن را زاويهء منفرجه گويند وآنكه خرد

I

تر بود آن را زاويهء حاده گويند .

دايره ، سطحى مستوى بود كه خطى منحنى متناسب ، بدو « 3 » محيط شود چنان كه

I

در ميان أو ، نقطه‌اى فرض توان كرد كه هر خط مستقيم كه از آن نقطه به آن خط كشند همه برابر يكديگر باشند .

I

وآن خط منحنى را محيط دايره گويند وآن نقطه را مركز ؛ وآن خطهاى مستقيم را انصاف أقطار .

قطر دايره

I

خطى مستقيم بود كه دايره را به دو نيمهء متساوي كند ولا محالة به مركز گذرد . وبعضي از محيط دايره را قوس خوانند . وخطى مستقيم بود كه به دو طرف قوس پيوندد آن را وتر آن قوس گويند . وقطر ، أعظم أوتار بود .

كره ، جسمي باشد

I

كه سطحى مستدير ، بدو محيط شود چنان كه در ميان آن جسم ، نقطه‌اى فرض توان كردن كه هر خط مستقيم كه از آن

I

نقطه به آن سطح كشند همه برابر يكديگر باشد . وآن سطح را محيط كره خوانند وآن نقطه را مركز وآن خطهاى مستقيم را

I

انصاف أقطار چنان كه پيش از اين گفتيم .

دايرهء عظيمه بر بسيط كره ، آن باشد كه كره را به دو نيمهء متساوي كند

I

چنان كه مركز كره ، مركز آن دايره باشد . وچون دو نقطه بر بسيط كره فرض كنند از دو جانب آن دايره كه بعد آن

( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] بدير ( 2 ) . [ در أصل نسخه : ] نحنين ( 3 ) . [ در أصل نسخه : ] بذو