زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٢٧٥

فصل هفتم : در امتحان تقاويم كواكب به حسب قرانات به ذات I

بر آن شب ارتفاع شمس بگيريم ، ودر زمان ارتفاع پنگان ساعت بنهيم همچنان كه پيش از اين گفته‌ايم تا زمان

I

رصد . وچون وتر بعد ميان دو كوكب به ذات الشعبتين گرفته باشيم ، قوس أو معلوم كنيم چنان كه پيش از اين

I

گفته‌ايم ؛ وآن را بر قوس بعد خوانيم . وجيب أو بگيريم ونگاه داريم . وساعت بعد از زمان ارتفاع

I

تا زمان رصد معلوم كرده ، آن را داير كنيم وداير ارتفاع را از آن كم كنيم ؛ وباقي را ساعات كنيم وبا ساعات

I

نصف النهار مقدم جمع كنيم تا ساعات بعد حاصل آيد ، از نصف النهار مقدم تا زمان رصد كه آن را

I

ساعات تقويم مىخوانيم . بر آن ساعات ، هر دو كوكب را تقويم كنيم اگر چنان كه در عين باشند ،

I

يعنى به درجات وقايق متساوي باشد . پس بعد ميان ايشان به حسب عرض باشد . پس اگر عرض

I

هر دو در يك جهت باشد ، فضل ميان عرض هر دو بگيريم ؛ واگر در دو جهت مختلف باشد ، هر دو عرض را

I

با هم جمع كنيم تا تفاوت عرض ميان ايشان حاصل آيد . آن گاه نظر كنيم به تفاوت عرض اگر مساوى

I

قوس بعد مرصود باشد ، عرض ايشان صحيح بود ؛ والّا در عرض ايشان خللى باشد به مقدار تفاوت

I

ما بين البعدين ، در اصلاح آن بايد كوشيد .

اما اگر بعد ميان ايشان مركب است از طول وعرض

I

مربع جيب فضل ما بين العرضين را از مربع جيب بعد مرصود نقصان كنيم ، بر آن تقدير كه عرض

I

هر دو در يك جهت باشد . وجذر باقي بگيريم تا جيب بعد حاصل آيد ميان دو كوكب . قوس أو بگيريم

I

تا تفاوت طول حاصل آيد . واگر عرض ايشان در دو جهت مختلف باشد ، جيب مجموع هر دو عرض را

I

بر جيب عرض كمتر قسمت كنيم . آنچه بيرون آيد جيب عددي باشد كه مخصوص بود به عرض كمتر . چون آن را

I

از جيب بعد كم كنيم جيب عددي حاصل شود كه مخصوص بود به عرض بيشتر .

آن گاه هر يكى از اين دو جيب را

I

مربع كنيم ، ومربع جيب عرضى را كه به آن جيب مخصوص است از مربع آن جيب بكاهيم وجذر باقي

I

بگيريم تا به حسب هر عرضى جيبي حاصل شود . قوس هر يك بگيريم در جدول جيب تا از مجموع

I

هر دو قوس ، تفاوت طول حاصل آيد . واگر يك كوكب را عرض نباشد ، مربع جيب عرض آن كوكب