زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ٢٧٤

فصل هفتم : در امتحان تقاويم كواكب به حسب قرانات به ذات I

جهت باشند ، قوس اختلاف را زيادت كنيم بر تربيع درجهء طالع ؛ واگر مختلف باشند در جهت ، از آن

I

بكاهيم تا تقويم كوكب حاصل آيد .

فصل هفتم : در امتحان تقاويم كواكب به حسب قرانات به ذات I

فصل هفتم : در امتحان تقاويم كواكب به حسب قرانات به ذات

I

الشعبتين

واين را ذات المسطرتين خوانند . وصنعت اين آلت چنان بود كه بگيريم دو پاره چوب

I

ساج ، واز آن پرگارى بسازيم كه طول أو چهار گز باشد يا نزديك به آن ؛ وهر چند درازتر بود عمل أو به تحقيق

I

نزديك‌تر باشد . آن گاه بر موضع مسمار أو لبنه قايم گردانيم مثقوب ، مانند أسطرلاب . وبر سر أو دو

I

لبنهء ديگر قايم گردانيم چنان كه هر لبنه‌اى بر يك بازوى أو بود كه چون هر دو بازوى أو را فرآهم آوريم آن دو لبنه

I

مماس يكديگر شوند . آن گاه يك بازوى أو را از موضع مسمار تا سر أو ، منقسم گردانيم به شصت جزو متساوي .

I

باز هر جزوى را منقسم گردانيم به دقايق ، آنچه ممكن بود . آن گاه خيطى باريك بگيريم ، ويك طرف أو را بر موضع

I

لبنهء غير مثقوب « 1 » محكم گردانيم ، وبر يك طرف ديگر از آن خيط ثقاله‌اى ببنديم مانند شاقولى .

اما طريق عمل به اين

I

آلت چنان باشد كه چون خواهيم تا بعد ميان دو كوكب بدانيم دو طرف پرگار را مسامت آن دو كوكب

I

گردانيم ، واز ثقبهء آن لبنه كه بر موضع مسمار قايم است نظر كنيم ؛ چنان كه مركز هر كوكب ، مماس طرف لبنه شود

I

از جانب داخل آن پرگار . ونظر كنيم تا از آن خيط چه مقدار واقع است ميان دو سر أو ، آن را بر آن اجزا

I

بنهيم . آنچه حاصل آيد وتر بعد باشد ميان آن دو كوكب . قوس أو معلوم كنيم چنان كه معهود است تا بعد كوكب

I

حاصل آيد . واگر به جاى خيط ، مسطره بود منقسم باشد به آن اقسام كه به وقت عمل ، آن را بر مقدار فتح سر پرگار

I

بنهيم ؛ ومقدار وتر بعد از آنجا معلوم كنيم بي خلل‌تر بود .

اما چون خواهيم تا موضع كواكب را به اين آلت

I

در قرانات امتحان كنيم وآن چنان باشد كه اگر دو كوكب قران كنند كه يكى ديگر را كسف نكند ويا مماس

I

نشود وميان ايشان بعدى بود يا به حسب عرض تنها يا مركب از طول وعرض ، طريق أو آن است كه در شبى

I

كه نزديك‌تر باشند به قران ، پيش از قران يا پس از قران ، واگر آن فوت شود بعد از آن به دو روز

I

يا سه روز هم روا بود ؛ پس هرگاه كه اين بعد خواهيم گرفتن ، پيش از آن در آخر روزى كه مقدم باشد

( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] مثقوت