زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ١٩٨

فصل أول : در تعريفات

تناظر . يعنى از سطح زمين كه بر مركز هر يكى از دو نير گذشته باشد وبر دايرهء ارتفاع رسيده . وموقع

I

سر اين خط را از فلك البروج كه از مركز عالم بيرون آمده باشد ، موضع حقيقي آن نير خوانند .

I

وموضع سر خطى كه از موضع ناظر بيرون آمده بود ، موضع مرئى آن نير گويند . واين تفاوت به حسب

I

نصف جرم زمين باشد . ودر موضعي كه ارتفاع ايشان به نود درجه رسد گاهى كه بر سمت راس

I

باشد اين اختلاف منعدم شود ؛ به سبب انطباق آن دو خط مذكور با يكديگر . اختلاف منظر معدل

I

قمر در دايرهء ارتفاع ، مقدار فضل ارتفاع منظر قمر بود بر ارتفاع منظر شمس در دايرهء

I

ارتفاع . واين اختلاف قمر را اگر در طول واقع شود ، آن را اختلاف منظر طول خوانند . واگر در عرض

I

واقع شود ، آن را اختلاف منظر عرض گويند . وآن فضل بود ميان عرض قمر حقيقي ومرئى . وغايت

I

اختلاف منظر طول وقتي باشد كه قمر بر أفق باشد وانعدام أو بر تربيع درجهء طالع بود .

سبق

I

حقيقي قمر در ساعتي ، آن است كه بهت يك ساعتهء آفتاب را از بهت يك ساعتهء قمر كم كرده باشيم

I

تا آنچه باقي مانده باشد سبق يك ساعتهء حقيقي قمر بود ، چنان كه پيش از اين بيان كرده‌ايم . اما اگر چنان كه

I

اختلاف منظر طول در تزايد بود ، تفاضل اختلاف منظر را در ساعتي به روز نقصان كنيم از سبق

I

حقيقي قمر وبه شب بر أو افزاييم . واگر آن اختلاف در تناقض است ، آن تفاضل را به روز از سبق حقيقي

I

قمر كم كنيم وبه شب بر أو افزاييم . آنچه حاصل آيد آن را سبق مرئى قمر خوانيم . بدان سبب كه حركت

I

قمر در طول به حسب رؤيت ، مركب است از بهت أو كه به نسبت با مركز عالم است ، واز حركت

I

اختلاف منظر أو در طول كه به نسبت با موضع ناظر است . وچون اعتبار كسوفات به حسب

I

موضع ناظر است پس حركت أو را نيز به همان نسبت اعتبار بايد كردن تا در اعمال كسوفات

I

تفاوت‌هاى فاحش نيفتد . موضع قمر مرئى در وسط كسوف موضع شمس بود . وموضع حقيقي

I

جزو اجتماع حقيقي ساعات اجتماع مرئى ، آن ساعات بود كه در آن ساعات نيرين