زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ١٨٦

فصل دوم : در معرفت قطر آفتاب I

محققهء اين بيوت استخراج كنيم .

باب يازدهم : در معرفت خسوف ماه ، به حساب

باب يازدهم : در معرفت خسوف ماه ، به حساب

وآن

I

دو فصل است :

فصل أول : در تعريفات

فصل أول : در تعريفات

قطر آفتاب وماه ، قوسي باشد از فلك البروج كه قطر

I

دايرهء هر يك به حسب رؤيت وتر آن قوس باشد .

مخروط صنوبرى ، جسمي « 1 » بود مستدير كه قاعدهء أو دايره

I

بود وبالاى أو يك نقطه . وخطى مستقيم كه از آن نقطه به مركز آن دايره رسد چنان كه عمود بود بر سطح

I

آن دايره ، آن را سهم مخروط خوانند . ومخروط ظل ارض همچنين است كه چون جزو استقبال نزديك

I

عقدتين جرم قمر داخل مخروط ظل مىافتد خسوف واقع مىشود ؛ وآن بر سه نوع باشد : يا آنكه

I

بعضي از جرم ماه منخسف مىگردد يا تمام جرم ماه بي مكث يا با مكث .

دقايق سقوط ، مقدار سير ماه

I

باشد از ابتداى خسوف تا ميانهء خسوف . واين را دقايق سقوط را كه از ميانهء خسوف باشد

I

تا تمام انجلا دقايق تراجع امتلا نيز خوانند .

دقايق مكث در خسوف كلى ، مقدار سير قمر باشد از زماني

I

كه جرم ماه تمام گرفته شود تا بَدو انجلا .

دقايق خسوف جزوى ، آن مقدار باشد از قطر ماه كه در

I

دايرهء ظل افتد .

ساعات سقوط ، مقدار زماني بود از أول خسوف تا وسط ؛ وضعف آن ،

I

تمام مدت خسوف باشد . وحكم ساعات مكث نيز بر اين قياس بود .

أصابع قطر ، آن است

I

كه هر يك از قطر ماه وآفتاب را به دوازده قسم كنند . واگر جيمع صفحهء نيرين را به دوازده قسم كنند

I

آن را أصابع سطح گويند وأصابع معدله نيز گويند .

فصل دوم : در معرفت قطر آفتاب I

فصل دوم : در معرفت قطر آفتاب

I

وماه ونصف قطر ظل وآنچه بدان تعلق دارد

عمل قطر شمس ، ضرب كنيم مركز معدل شمس را

I

اگر كمتر از نصف دور باشد ، يا تمام آن را تا تمام دور در / مه ثالثه . آنچه حاصل آيد آن را بر قطر

I

أصغر أو كه هست چندين / لاح افزائيم تا قطر آفتاب حاصل آيد به حسب موضع أو . واين عمل به تقريب است .

I

طريقي ديگر ؛ بهت يك روزهء آفتاب در / لج دقيقه ضرب كنيم تا قطر أو حاصل آيد . وتحقيق اين

I

عمل آن است كه از بهت يك ساعتهء آفتاب چندين دقايق وثواني وثوالث كم كنيم : / ب‌كب‌نب ،

( 1 ) . [ در أصل نسخه : ] جشمى