زيج محقق سلطانى على اصول الرصد لزيج الايلخاني ( فارسي ) — الصفحة ١٦٥

فصل چهارم : در استخراج وعرض زهره I

از انحراف كم مىكنند واگر در جانب بعد أقرب است ، بر أو مىافزايند ودر اين عمل به اين اعتبار

I

در بعضي أوقات در اين عرض تا چهارده دقيقه تفاوت مىكند . مثلًا چنان كه در زيج ايلخانى

I

عرض ثالث را كه انحراف است اوجى وحضيضى نهاده ؛ اوجى آن است كه عشر انحراف از أو كم

I

كرده است وحضيضى آنكه بر أو افزوده . ومولانا محىالدين مغربى در زيج ادوار الأنوار آورده است

I

در تعديل انحراف عطارد كه عشر انحراف را در بعد مركز معدل از سه برج يا از سه برج يا از

I

نه برج يا از نه برج ضرب كنند وبر ربع دايره يعنى بر نود درجه قسمت كنند تا تعديل

I

حاصل آيد ؛ وأو آن ابعاد را به حسب قوس اعتبار كرده است ، به حسب جيب اعتبار مىبايد

I

كردن . يعنى در جيب آن بعد ضرب مىبايد كردن وبر جيب نود درجه كه شصت باشد

I

قسمت كردن تا تعديل حاصل آيد . وچون ميان مركز معدل « 1 » ومركز انحراف در گرفتن

I

دقايق نسب كه آن جيب آن اجزاست كه منحط نهاده‌ايم ، در جدول هيچ تفاوت نمىكند

I

پس بدين سبب گفتيم كه عشر انحراف را در دقايق نسب انحراف ضرب كنيم تا تعديل

I

انحراف حاصل شود . ودر اين عمل اگر تقريب مىكنند قريب ده دقيقه تفاوت مىكند

I

در بعضي أوقات .

عمل عرض سوم ؛ چون خواهيم كه عرض سوم زهره وعطارد بيرون آوريم ؛

I

دقايق نسب انحراف هر يك را در مثل أو ضرب كنيم ، واز آن زهره را سدس بگيريم يعنى

I

در ده دقيقه ضرب كنيم وبر چهار قسمت كنيم تا عرض ثالث هر يك از اين دو كوكب حاصل آيد .

I

وگفتيم كه اين عرض هميشه زهره را شمالي باشد وعطارد را جنوبي .

عمل عرض مركب ؛ و

I

معرفت آن چنان است كه اگر هر سه عرض در يك جهت باشند ، همه را با يكديگر جمع كنيم تا عرض

I

مركب حاصل شود در آن جهت . واگر دو در جهتي باشند ويكى در جهتي ديگر مخالف

I

آن جهت ، مجموع آن دو عرض را به يك موضع بنهيم وآن يك عرض را كه جهت أو مخالف

( 1 ) . " مركز معدل " در أصل نسخه دو بار تكرار شده است .