نقد الأصول الفقهية — الصفحة ١٢
سفر فيض به شيراز وتفأل وى
مدرّس تبريزى در ريحانة الأدب از وى چنين ياد كند : « عالم عامل ربّانى ، فاضل كامل صمدانى ، عارف سبحانى از اجلّاى علماى قرن 11 هجرى ( عهد شاه عبّاس ثاني ) مىباشد كه فقيه محدّث مفسّر ، محقّق مدقّق ، حكيم متكلّم ، أديب شاعر ، جامع علوم عقلية ونقليه ، در فهم خبر وتفطّن به معاني أحاديث بىنظير ، در تطبيق أصول ظواهر با بواطن وجمع ما بين أصول شريعت وطريقت متفرّد بود . نظير أو در اين موضوع در تمام فرقهء محقّه معلوم نشده . علاوة بر مراتب علميّه در مكارم اخلاق مشهور آفاق وجلالت مقام أو معروف بين خلايق ومسلّم موافق ومخالف بوده . هريك از تأليفات أو آيينهء حقيقتنماى تبحّر وفضل وكمال وفطانت وذكاوت وحسن سليقه واستقامت طريقه وكثرت اطّلاع فروعى وأصولي وغايت احاطهء معقولى ومنقولى وى مىباشد » « 1 » .
على قلى خان در تذكرهء خود پس از مدح وثناى وى گفته : « ملا محسن تلميذ فاضل مشهور ملا صدراى شيرازي است ، وبه مصاهرت وى اختصاص داشته ، وتخلّص فيض را هم از ملا صدرا يافته . چون صيت فضيلتش شرق وغرب را فروگرفته بود شاه عبّاس ثاني صفوى به التماس تمام أو را طلبيده ، ودر سفر وحضر با خود مىداشت ، ودر كمال أدب واحترام با أو سلوك مىنمود . وملا محسن تا زمان شاه سليمان صفوى در قيد حيات بود » « 2 » .
ودر تذكرهء نتائج الأفكار مسطور است : « مستجمع كمالات انساني ملا محسن متخلّص به فيض كاشاني كه همشيرهزادهء مولانا ضياء الدّين كاشاني است ، نسبت شاگردى به خدمت صدراى شيرازي داشته واز علوم معقول ومنقول بهرهء وافى برداشته ، ونزد شاه عبّاس ثاني اعزاز واحترام تمام داشت » « 3 » .
به گفتهء شيخ آقا بزرگ طهراني در طبقات اعلام الشيعة ، فيض تابع مدرسهء استادش ملا صدراى فيلسوف بود . ودر سياست دخالت نكرد ، وسمت حكومتى را همانند أستاذ اخبارى مسلك خود سيّد ماجد بحراني نپذيرفت ، تا اينكه شاه به أو نامهاى نوشت ومنصب شيخوخة الاسلام را بدو عرضه داشت وايشان هم آن را قبول نكرد « 4 » .
سفر فيض به شيراز وتفأل وى
سفر فيض به شيراز وتفأل وى
پس از آن كه ورود سيّد ماجد بحراني به شيراز مسموع فيض شد براي تحصيل علوم دينيه تصميم گرفت تا به شيراز مسافرت كند ، لكن والد ماجد شد به ايشان اجازه نمىداد . وبالآخرة بنا بر استخاره به قرآن گذاشته بدين آيهء شريفه مصادف شدند « فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا
( 1 ) - ريحانة الأدب 4 : 369 ( 2 ) - نجوم السماء : 120 ( 3 ) - همان ( 4 ) - طبقات اعلام الشيعة قرن 11 : 491