چهل سال تاريخ ايران ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١٢
سخنى دربارهء اين كتاب
پس از آن در پايان هريك از كتابهايى كه در سال منتشر مىكرد سالنامهء تشكيلات مملكتى مربوط به آن سال را ضميمه مىساخت و همراه اغلب كتابهاى او چنين سالنامه‌اى هست و از جمله با المآثر و الآثار نيز چنين سالنامه‌اى نشر شده است و هركس آن سالنامه‌ها را ديده است مىداند كه استفاده از آنها به علت در هم بودن خطوط و نحوهء ستون‌بندى و پشت هم نوشتن اسامى اشخاص آسان نيست .
لذا در چاپ كنونى سعى شده است كه آن سالنامه بطورى چاپ شود كه مراجعه به آن آسان باشد .
اعتماد السلطنه يا دستگاه او براى تنظيم سالنامه‌ها همه ساله از دواير دولتى مىخواسته‌اند كه اسامى افراد خود را با ذكر منصب هريك بنويسند و بفرستند و به همين ملاحظه است كه چون بعضى از دواير جواب نداده‌اند در چند مورد ازين سالنامه قيد شده است كه « اسامى اجزاء را صورت نداده‌اند . »
* * * موقعى كه در سال 1342 به تصحيح و تنظيم « روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه » پرداختم كه آن را به چاپ برسانم ، ناشرى نمىيافتم كه كتاب يكهزار و دويست صفحه‌اى را چاپ كند . مىگفتند برو بابا ! اين مطالب خواستار و خريدار ندارد .
همه‌اش باد مىكند .
اما چون اهميت يادداشتهاى كم‌مانند اعتماد السلطنه ، براى تحقيق در تاريخ عصر ناصرى بر خودم روشن و مسلم بود ، به لطف و مساعدت محمود مطير در چاپخانهء بهمن به چاپ آن آغاز كردم و تصور مىكردم كه مىتوانم خود ناشر آن باشم . وقتى سيصد صفحه از كتاب چاپ شده بود مطير متوجهم كرد كه پرداخت مخارج آن از عهدهء من برنمىآيد و بدتر از آن گرفتاريهاى زيادترى است كه در راه فروش كتاب هست .
پس با عبد الرحيم جعفرى بنيادنهندهء تواناى مؤسسهء نام‌آور انتشارات اميركبير مذاكره كرد كه چاپ و نشر كتاب را بپذيرد . روزى آقاى جعفرى به خانه‌ام آمد و گفت « بيكارى كه ازين جور كتابهاى پرخرج بىمشترى درست مىكنى و ما و خودت را به دردسر مىاندازى ! كى اين هزار تا كتاب را خواهد خريد ؟ » البته به پاسخش مقدارى از فوايد و اهميت تاريخى كتاب و چگونگيهاى لغوى و مدنى آن برشمردم تا در كار خير خود دلگرم شود . بهر تقدير قراردادى با من بست و رفت و كتاب كه در هزار نسخه چاپ شده بود در مدتى كوتاه به فروش رسيد و من پيش او روسفيد شدم و پس از آن دو بار ديگر آن را تجديد چاپ كرد . آن روزها كتاب پر حجم كم چاپ ( كم تيراژ ) كه طبعا نمىتوانست بهايى اندك داشته باشد اگر به زودى ناياب مىشد دلالت بر آن داشت كه كتاب بىاهميت نيست و اگرچه در آن روزگار خواستار مطالب مربوط به دورهء قاجار زياد نبود و كتابهاى تاريخى كم زمينه بود خواندن كتاب روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه به مناسبت آنكه داراى اطلاعات زيادى راجع به زندگى روزانهء شخص ناصر الدين شاه بود رواج گرفت و از سوى هرطبقه و طبيعتى به خواندن آن رغبت نشان داده مىشد .
تصحيح و چاپ روزنامهء خاطرات اعتماد السلطنه مرا متوجه بدان كرد كه دورهء