صفويه در عرصه دين ، فرهنگ و سياست ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٤٧
دزديده شدن نسخهء منحصر به فرد يكى از تأليفات افندى
دزديده شدن نسخهء منحصر به فرد يكى از تأليفات افندى
دزديده شدن نسخهء منحصر به فرد يكى از تأليفات افندى
افندى پس از شرحى كه در بالا ، دربارهء مفتوح‌العنوه بودن يا نبودن زمين‌هاى ايران آورده ، اشاره مىكند كه تفصيل اين مباحث را در كتابى مستقل نوشته بوده كه به دست دزدان افتاده و يا درآمد شد آنان تلف گشته است . « 1 » شرح خود وى از اين ماجرا ، در همين‌جا گوياست :
« مجملا چون كه بحث درين مسئله ، خارج از مقاصد اين رساله است ، لهذا درين باب ، به اين چند كلمه اقتصار افتاد و الا چون سخنان بسيار است ، هرآينه قلم و زبان را در ميدان بيان به نوعى كه شايان شأن خود باشد در اين مكان حسب الامكان بعون الله الملك المنان به جولان در خواهست آوردن ؛ و اين بىبضاعت خود در اوايل سن جوانى خود كه الحال قريب به سى سال مىشود ، رسالهء خوب طويل الذيل بسيار نفيسى درين مسئله تأليف و به نظر اصلاح مغفور مبرور استاد علامه دهر و زمان و يگانهء روزگار و دوران در آن اوان ، مرحوم مولانا ميرزاى شيروانى « 2 » [ م 1098 ] نيز رسانيده بوده و در حيّز تحسين ايشان درآمده بود و آخر الامر ، چند سالى قبل از اين به آن رساله ، به تقريب آمدن دزدان ، آفتى برخورده و از ميان تلف شده و يا نصيب آن دزدان گرديده و به اين علت كه نسخهء اصل همان بوده و نسخهء ديگر از آن خود بر نداشته بود ، داغ اين معنا تا ابد الدهر بر دل اين مسكين حزين تأثير و تا حال نيز المش باقى مانده ؛ و بعد از آن ثانيا به فكر تأليف رسالهء ديگر در همين مسئله خود افتاده و قدرى نوشته ، اگرچه اين رسالهء جديده مثل آن رسالهء سابقه نشده و اما باز به قدرى از سخنان خوب از مواضع بسيار در آن نيز جمع و تحقيقات خوب نموده و ليكن به سبب عوابق روزگار و مصايب ليل و نهار ، هنوز اين رساله كما هو حقه مجتمع و موافق آن مطلب رسالهء سابقه منتظم و ملتئم نيز نشده ، بلكه از سواد به بياض نيز نرفته ؛ نهايت به مقدارى كه درين مسئله فقيه و مجتهد را ضرور بلكه فىالجمله نيز بس بوده باشد ، خود در كتاب جهاد وثيقة النجاة خود به عربى ايراد نموده‌ايم . و الله الهادى . ( برگ 60 ب پ ) .
( 1 ) . در فهرست تأليفات افندى گذشت كه وى رسالهء خراجيه‌اى داشته كه در حال حاضر از بود و نبود آن آگاهى نداريم . ( 2 ) . همان‌كه افندى او را همه جا با عنوان استاد العلامة نام مىبرد . خاتون‌آبادى ( وقائع السنين و الاعوام ، ص 543 ) ذيل حوادث سال 1098 دربارهء او نوشته است : رحلت وحيد زمان و فريد دوران ، سيد مرتضى و شيخ مفيد و شيخ طوسى عصر خود در ممارست مطالب امامت و متعلقات آن ، و خواجه نصير عصر خود در مطالب هيئت و هندسه و رياضى و غيره ، آخوند مولانا ميرزاى شيروانى - قدس الله روحه - در روز جمعه بيست و نهم شهر رمضان سنهء مزبوره قريب به زوال ، يا در عين زوال - قدس الله روحه - از اخلاق فاضلهء او چه توان نوشت ؟ . . . سن شريفشان شصت و پنج الا چند روزى كه خود فرموده‌اند كه ده دوازده روزى مانده است كه شصت و پنج تمام شود . عديل او نبود ، نخواهد بهم رسيد .