صفويه در عرصه دين ، فرهنگ و سياست ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٢٠
گفتار علامهء روضاتى دربارهء رياض العلماء
گفتار علامهء روضاتى دربارهء رياض العلماء
گفتار علامهء روضاتى دربارهء رياض العلماء
مهم‌ترين كتاب افندى كه تنها نيمى از آن برجاىمانده ، كتاب رياض العلماء است . استاد سيد محمد على روضاتى ، شرحى از چگونگى برجاى ماندن نيمى از اين كتاب و از ميان رفتن نيم ديگر بيان كرده‌اند كه نقل آن در اينجا مغتنم است . ايشان نوشته‌اند :
علامهء مرحوم ميرزا عبد الله اصفهانى - تبريزى الاصل و معروف به افندى - مصنف اثر گران قدر رياض العلماء متولد ( 1067 ظ ) تا بيست‌سالى پس از درگذشت استاد بزرگوارش علامهء مجلسى ( م 1110 ) براى تهيه مواد اين اثر بىهمتا ، بارها به شهرها و قرا و قصبات گوشه و كنار ايران و برخى از ممالك ديگر سفر كرده و هر كجا نسخه‌اى از آثار علماى اسلام يافته ، در كتاب خود از آن خبر داده و حتى دارندهء نسخه را نيز گهگاه شناسانده است .
با افسوس بسيار ، بيش از نيمى از نسخهء اصل اين كتاب كلان در دست نيست و آن نيم ديگر كه بسى مهم‌تر بوده ، در حدود دويست و پنجاه سال پيش ، يعنى پس از ختم غائلهء مهاجمان افغان و دوران نادرى ، به وسيلهء علامهء زمان ، مرحوم سيد نصر الله شهيد حائرى ، از بازماندگان مؤلف خريدارى و با مخطوطات ارزشمند فراوان ديگر از اصفهان و ايران خارج گرديده و تا اواخر قرن دوازدهم نيز در كربلاى معلّى در كتابخانهء آن شهيد بزرگوار موجود بوده است ، چه محدث فقيه نامدار مرحوم شيخ يوسف بحرانى ( م 1186 ) از آن بخش رياض در تأليف لؤلؤة البحرين و كشكول انيس المسافر بدون شناسائى نام مؤلف و نام كتاب ، بهره برده و نقل كرده است . ناشناس بودن ، از آن روى رخ داده كه ميرزا عبد الله در اواخر عمر ، تمامت دارايى خود از كتب و رسائل و مؤلفاتش را ميان دو فرزند پسر خود - ميرزا احمد و ميرزا زين العابدين - تقسيم نموده و به آنان بخشيده است و از آن ميان ، نيمى از رياض العلماء كه سهم ميرزا احمد و مشتمل بر حرف عين و داراى شرح حال خود مؤلف بود ، در اصفهان بر جاى ماند و آن نيم ديگر - كه بخصوص داراى تراجم بسيار مهم حرف م علماى شيعه بود - نصيب شهيد حائرى شده و در آن نام مؤلف وجود نداشته است .
نيمى كه در اصفهان بجاى ماند ، مورد استفادهء آية الله العظمى صاحب روضات الجنات واقع گرديده و به حمد الله تعالى تصوير كاملى از آن نيمهء اصل - در 579 صفحه به قطع رحلى - نزد اين ضعيف موجود است .
بارى ، هيچ‌يك از علما و مصنفين جز مرحوم شيخ يوسف بحرانى از آن نيمهء مهم رياض العلماء سخنى نگفته و نقلى ننموده‌اند ، و پس از وى ، سرنوشت آن اوراق گران‌قدر به كلى نامعلوم است ، حتى در آثار و فوائد رجالى و اجازات فراوان بزرگانى كه در آن ايام در عتبات عاليات مىزيسته‌اند ، مانند محقق بهبهانى ( م 1206 ) و فرزند دانشمندش صاحب