صفويه در عرصه دين ، فرهنگ و سياست ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١١٧

پذيرش منصب در ظاهر از طرف سلطان جائر در باطن بر اساس ولايت از سوى امام معصوم

صالح ما در موارد مختلفى از طرف حكام جور ولايت و منصب را پذيرفته‌اند . » نكتهء اصلى اين مسئله جداى از آن كه از نظر فقهى مشروعيت پذيرش ولايت حل شده است ، ربط دادن آن به مشروعيت ولايتى و امامتى است . سيد بر اين اعتقاد است كه افرادى كه چنين ولايتى را مىپذيرند ، در حقيقت از طرف ائمهء حق آن را پذيرفته‌اند ؛ به عبارت ديگر ، اگر شخصى با اين شرايط و در چنين مواردى ، تصدّى امرى از امور حاكم جور را بر عهده گرفت ، در اصل ، از طرف ائمهء معصومين عليهم السلام و با اجازهء آنان متصدّى اين امر شده است ؛ چنان كه اقامهء حدود در عصر غيبت از اين باب است . اين استدلال ، چيزى جز پذيرش نيابت فقيه از طرف امام معصوم عليه السلام نيست . به هر روى سيد ، به همان صورتى كه شيخ مفيد مطرح كرد ، بر اين باور است كه : إنّها فى المعنى من قبل امام و صاحب الامر و إن كانت على الظاهر الّذى لا نقرّ به كأنّها من قبل غيره . پذيرش ولايت از طرف سلطان جائر در واقع از طرف امام بر حق و صاحب امر عليه السلام مىباشد ؛ گرچه در ظاهر كه ما به آن اعتراف نداريم ، گويى از طرف جز اوست .

وى در پايان با ياد از اين حديث كه كفارة العمل مع السلطان قضاء حاجات الاخوان ، دو احتمال را در معناى آن ياد مىكند ؛ نخست آن كه با برآوردن حوائج مؤمنين قبيح مسئله از ميان مىرود ؛ دوم آن كه اگر كسى به نيت نادرستى ولايت از طرف حاكم جائر را پذيرفت ، مرتكب گناه شده و كفارهء گناه او آن است كه مشكلات برادران دينى خود را حل كند . « 1 » در بحث سيد مرتضى به طور روشن ، مصداق سلطان عادل گزارش نشده است ؛ اين كه مقصود امام معصوم است يا هر سلطانى كه به عدالت رفتار كند . به نظر مىرسد در آن روزگار ، مصداق سلطان عادل تنها امام معصوم بوده است .

عالم ديگرى كه در اين زمينه ، با تفصيل سخن گفته و ابعاد بيشترى از اين بحث را مطرح كرده ، ابو الصلاح حلبى ( م 447 ) شاگرد سيد مرتضى و از علماى برجستهء حلب است . وى با طرح اين بحث كه تنها و تنها حكم امام معصوم نافذ بوده و افراد ديگر شايستگى براى اين كار را ندارند ، رفتن شيعيان را براى حل و فصل مشكلاتشان نزد سلاطين جور ، تجويز نكرده است . مهم آن است كه وى در اينجا ، به بحث از ولايت فقيه در

( 1 ) . مرتضى ، شريف ، رسائل الشريف المرتضى ، ج 2 ، صص 89 - 97 . آقا بزرگ در ذريعه ( 5 / 182 ) از رساله‌اى با عنوان جواب السؤال عن التوالى عن الجائر ياد كرده است كه به لحاظ آن كه از عصر صفوى است ، بايد قابل توجه باشد ؛ اما ما نسخه‌اى از آن را نيافتيم . عالم ديگرى از قرن چهارم با نام محمد بن احمد بن داود بن على ، از محدثان برجستهء قمى ، كتابى تحت عنوان « الرسالة فى عمل السلطان » داشته كه به احتمال در همين موضوع بوده است . بنگريد : رجال النجاشى ، ( تحقيق السيد موسى الشبيرى ، قم ، 1416 ) ، ص 384