صفويه در عرصه دين ، فرهنگ و سياست ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ١١٥

پذيرش منصب در ظاهر از طرف سلطان جائر در باطن بر اساس ولايت از سوى امام معصوم

نبود ، كان لفقهاء العدول من ذوى الرأى و العقل و الفضل أن يتولوا ما تولاه السلطان ، فان لم يتمكّنوا من ذلك فلا تبعة عليهم فيه ، فقيهان عادل عالم و عاقل و فاضل مىتوانند وظايف سلطان را بر عهده بگيرند . اگر براى آنان چنين امكانى نبود ، مسئوليتى متوجه آنان نخواهد شد . « 1 » روشن است كه در اينجا نيز ارتباط فقها با سلطان عادل ، همان بحث نيابت فقها از امامان است . در رسالهء اعتكافيه شيخ لطف الله اصفهانى كه گزارش آن را در همين مجموعه آورديم ، تعبير امام عدل يا امام عادل اعم از معصوم دانسته شده ؛ اما مصداق سلطان عادل تنها امام معصوم دانسته شده است . به هر روى اگر مصداق سلطان عادل در روايات و متون فقهى كهن امام معصوم باشد ، طبعا هر نوع حاكمى ، اعم از آن كه شيعه باشد يا سنى ، در مقابل آن خواهد بود . بنابراين در اينجا ، عادل نه به معناى كسى كه به عدل رفتار مىكند ، بلكه اصولا به معناى سلطان مشروع است ؛ يعنى كسى كه از طرف خداوند نصب شده باشد . در برابر سلطان جائر يا متغلب قرار دارد . خواهيم ديد كه بعدها برخى راه‌هاى فقهى براى عادل نشان دادن سلاطين دنبال شد .

پذيرش منصب در ظاهر از طرف سلطان جائر در باطن بر اساس ولايت از سوى امام معصوم

پذيرش منصب در ظاهر از طرف سلطان جائر در باطن بر اساس ولايت از سوى امام معصوم

تا اينجا همهء مباحث در حيطهء همكارى با سلاطين جور يا عدل بود ؛ به اين معنا كه اصل اولى آن است كه همكارى جايز نيست ؛ اما بنا به ضرورت و مصلحت جايز بلكه لازم است .

يعنى مفاهيمى مانند تقيّه ، ضرورت و مصلحت ، مشروع بخش اين نوع همكارى بود . آنچه كه بحث را در وادى تازه‌اى دنبال كرد ، اين بود كه با استمداد از همان مسأله‌اى كه از آن با عنوان رهبرى سياسى عالمان و مجتهدان شيعه در مناسبات داخلى جامعهء شيعه ، ياد كرديم ، براى مشروعيت همكارى با سلاطين استفاده شود . در واقع ، در اين حركت ، نوعى ارتباط ميان حل مناسبات داخلى جامعهء شيعه با رهبرى سياسى فقها با مناسبات خارجى جامعهء شيعه با مخالفان از طريق همكارى با سلاطين و اميران ، به وجود آمد . اجمال اين طرح آن بود كه اگر مجتهدى از طرف حاكم جور منصبى را بپذيرد ، مشروعيت آن از لحاظ داخلى با مسألهء اجتهاد و ولايت شرعى او كه آن ولايت ، خود مسبوق به رواياتى است كه فقيه را قائم مقام امام معصوم معرفى كرده ، قابل حل است . يعنى گرچه در ظاهر ، مجتهدى كه با سلطان همكارى مىكند ، از طرف سلطان جائر نصب شده ، اما نبايد چندان نگران باشد ؛ زيرا وى به عنوان يك فقيه ، خود صاحب ولايت است . اين نظرى است كه شيخ مفيد ( م 413 ) سيد مرتضى ( م 436 ) مطرح كرده و ابو الصلاح حلبى ( م 447 ) با صراحت بيشترى آن را

( 1 ) . مفيد ، المقنعة ، ص 675