تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ١٠
استيلاى تازيان
جديد تازيان از پيشروى اساسى متجاوزان تا مدت مديدى جلوگيرى نمايد ، زيرا مسلمانان پس از عبور از فرات در جنگ دشوار و تلخى نزديك قس الناطف مجبور به عقب‌نشينى شدند و ابو عبيده در اين جنگ كشته شد ( جنگ معروف . به يوم الجسر ) « 1 » اما نفاق و كشمكش‌هاى داخلى ايرانيان استفاده از اين موقعيت را ممتنع ساخت . « 2 »
المثنّى كه در اين هنگام دوباره به سمت فرماندهى كل منصوب شده بود توانست با جنگ معروف خود از پيشروى مجدد ايرانيان به طرف صحراى شمال عربستان و سوريه جلوگيرى نمايد و به طور ناگهانى به يك سلسله از مراكز كالاهاى بازرگانى در كنار دهكدهء بغداد حمله‌ور شود . تازه در اين موقع يعنى پس از سقوط بابل ايرانيان قواى خود را به فرماندهى رستم براى پيكارى نهايى و قاطع متمركز ساختند « 3 » و بار ديگر نزديك حيره از فرات گذشتند و تا استحكامات سرحدى قادسيه كنار صحراى سوريه ( در 30 كيلومترى جنوب غربى اين شهر ) « 4 » پيش رفتند . در اين محل تازيان به فرماندهى سعد بن ابى وقاص و ايرانيان به سردارى رستم ، هفته‌ها در برابر يكديگر صف‌آرايى كردند ، « 5 » گرچه به طور تحقيق نمىتوان گفت « 6 » كه آيا اين صف‌آرايىها در سال 636 « 7 » ميلادى انجام يافته يا در سال 637 « 8 » ،
( 1 ) - طبرى 1 ص 2184 تا 2180 ؛ دينورى 118 تا 120 ( بنابه عقيدهء وى در روز شنبه‌اى از ماه رمضان سال 13 هجرى مطابق 29 ر 10 تا 27 ر 11 سال 634 ) ؛ تاريخ يعقوبى ج 2 ص 162 ؛ ياقوت ج 7 ص 88 به بعد ؛ ابن اثير ج 2 ص 166 تا 169 ؛ قوزانلو ج 1 ص 266 تا 268 . ( 2 ) - دينورى ص 120 به بعد . ( 3 ) - طبرى 1 ص 2247 تا 2256 ( طبق اخبار بين النهرين كه به شخص غير قابل اعتمادى يعنى سيف بن عمر نسبت داده مىشود ) ؛ دينورى ص 125 ( 4 ) - ياقوت ج 7 ص 4 تا 8 ؛ احمدسوزا وجه تسميه‌هاى مختلفى براى نام قادسيه در كتاب ( سامراء فى عهد الخلافة العباسية ج 1 بغداد ، 1948 ص 247 به بعد ، ولى وجوه مذكور به قياس با آنچه Maximilian Streck در دائرة المعارف اسلامى E I ) ج 2 ص 655 ) گفته استحكامى ندارد . ( 5 ) - طبرى 1 ص 2258 تا 2284 و EI , IV 30 F در Kari V . Zettersteen ( 6 ) - توضيحاتى دربارهء تعيين سال در تاريخ طبرى ج 1 ص 2378 ؛ ياقوت ج 1 ص 14 ، 102 ، ج 3 ص 94 ابن اثير به متابعت از طبرى جنگ را در سال 635 ميلادى مطابق 14 هجرى مىداند : Wellhausen , SK . VI 68 - 83 . ( 7 ) - Wellh . , SK . VI 72 ( 8 ) - Caet . III 629 - 633 طبق عقيدهء واقدى .