تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٤٦٧

مناسبات متقابل اقوام با يكديگر

گردد و به اين نكته توجه شود كه در اين مورد باز تضاد قديمى بين باديه‌نشينان و شهرنشينان به ميان آمده است ؛ تضادى كه قلم متكلم و فقيه معروف ايرانى ، امام محمد غزّالى را ( 1058 - 1110 برابر 450 تا 505 هجرى ) در آن موردى تحت تأثير قرار داده است كه چنين فتوا مىدهد : هركس « مانند ترك و باديه‌نشين » به نظر آيد يقينا ما يملك خود را از طريق مشروع صحيح ( در هر حال يعنى « به طريقى كه بين شهرنشينان متداول است » ) كسب ننموده است « 1 » . ولى در عين حال هيچ‌كس نتوانسته منكر تفوّق نظامى تركان بگردد . ازاين‌رو نيز به زودى حديثى در دهنها افتاد كه ، خداوند تركان را در مشرق مستقر ساخت تا چون تازيانه‌اى بر سر اقوام گنهكار به گردش آيند « 2 » ، ( غير از اين مورد در طرز تفكر اسلامى - بر خلاف مثلا كليساى روسى آن زمان « 3 » - با چنين حسى كمتر روبرو مىشويم ؛ حسى كه پس از غلبهء عرب و در اثر آن ، بر ايرانيان چيره گشت ) « 4 » .

( 1 ) - رجوع شود به : Bauer , Erl . und verb . Gut , S . 100 . ( 2 ) - كاشغرى ( ديوان لغات الترك ) ، ج 1 ، ص 204 . - براى به دست آوردن موقع و مقام تركان در آن زمان بايد به كتاب جاحظ « رسالة . . . فى مناقب الترك و عامة جند الخلافة رجوع گردد [ اين كتاب با مشخصات ذيل تحقيق و منتشر گشته است : Gerlof van Vloten , in den " Tria opuscula . . . " , Leiden 1903 , S . 1 - 56 . ترجمهء آلمانى آن : Oskar Rescher : Orientalische Miszellen I , Konstantinopel 1925 , S . 107 - 170 . ترجمهء انگليسى آن : C . T . Harley Walker : Jahiz on the exploits of the Turks . . . , im JRAS 1915 , S . 63 - 97 . . - و نيز رجوع گردد به : ( 3 ) - براى اطلاعات كلى در اين مورد رجوع شود به : ( 4 ) - الكندى ، رساله ( طبق بروكلمن : GAL I 210 , Nr . 14 . ) ، ص 100 . - و نيز : Browne , Ecl . 88 f .