تاريخ ايران در قرون نخستين اسلامى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٤٣٤

وضع ايران از نظر زبان

زبان و نژاد تركى اين قسمت تازه بعدا به دست سلجوقيان غرس « 1 » و در زمان مغولان بارور گشت . در كوهستانهاى سبلان در حدود سال 985 ( برابر 375 هجرى ) هنوز « هفتاد زبان مختلف » « 2 » موجود بوده است : اين‌طور گمان مىرود كه منظور از هفتاد زبان ، لهجه‌هاى ويژهء قفقازى ( كه طبعا كمتر از هفتاد است ) مىباشد كه صاحبان آنها ، نسبت به وضع كنونى كه بسنجيم ، بيشتر به طرف شرق رفته بودند .

همچنين نيز منطقهء ارمنستان به طرف جنوب شرقى تا نخجوان « 3 » و برزند ( آذربايجان ) مىرسيد « 4 » .

لهجه‌هاى ايرانى نواحى جنوب بحر خزر يعنى زبانهاى ديلم « 5 » و طبرستان « 6 »

مىكند ؛ - نيز رجوع شود به : Walter B ( runo ) Henning : The ancient language of Azerbaijan , in the " Tran - sactions of the Philological Society " 1954 , S . 157 - 177 . ( 1 ) - رجوع كنيد به : Barthold , Vorl . 110 . . - دربارهء تركى آذرى رجوع شود به : Mehmed Fuad Koprulu in der E I , turk . , II 118 - 151 . ( 2 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 375 ؛ - ابن حوقل ( كتاب المسالك ، فهرست : 33 ) ، صفحات 347 تا 349 . - و نيز : Schwarz IX 1351 . ( 3 ) - جمع و تنظيمى در اين زمينه ، با تذكراتى چند : Ahmed Zeki Velidi Togan in der E I , turk . , II 96 f . ( 4 ) - مقدسى ( احسن التقاسيم ) ، ص 378 . ( 5 ) - حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، ص 133 . - و نيز : Schwarz VII 365 ؛ - راجع به دو زبانى كه در جنب يكديگر در استرآباد ( به فتح همزه و تا ) [ كه غير از اينجا ، نامى از آن برده نمىشود ؛ - سمعانى ( كتاب الانساب ) ، ص 30 ، اسم اين شهر را استرآباد ( به كسر همزه و تا ) ضبط مىكند ] موجود بوده‌اند رجوع كنيد به حدود العالم ( فهرست : 36 ) ، صفحات 134 و 386 ؛ - و نيز : Ahmed Ates in der E I , turk . III 568 . . - اين زبان براى تبليغات فرقهء حروفيه به كار مىرفته است ؛ رجوع كنيد به : Clement Huart : Textes persans relatifs a la secte des Houroufis , Leiden und London 1909 ( Gibb Mem . Series IX ) . . - دربارهء وضع و موقع خاص ديلميان رجوع كنيد نيز به : بلاذرى ( انساب الاشراف ) ، ج 5 ، صفحات 254 و 262 . ( 6 ) - مرزبان‌نامه اصلا به اين زبان تأليف شده ، و بعدا به زبان فارسى درآمده است ؛ رجوع كنيد به :