جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٥٤

آغاز توجه به جغرافياى نجومى در دورهء عباسيان

اسلامى تأثير فراوان داشت زيج شاه يا زيج شهريار بود كه به نظر مىرسد از رصدهاى هندى مايه داشت ، نه پارسى . اصل پهلوى آن به نام زيگ شتروايار « 1 » مشهور بود و محاسبهء تقويمى آن از پادشاهى يزدگرد سوم ، آخرين پادشاه ساسانى ، يعنى از روز شانزدهم ماه ژوئن سال 632 ميلادى برابر با 21 ربيع الاوّل سال 11 هجرى قمرى ، آغاز مىشد . « 2 » به نوشته ابن رستهء اصفهانى ( م . 290 ) ، در اصفهان بنايى بوده كه استوارترين بناهاى دنيا بوده است . وى مىنويسد : « به گفته ابو معشر زيج شاه ، كه اصحاب حساب در اين زمان به آن عمل مىكنند ، در آن بنا مدفون بود و به آن زيج ، آب نرسيده بود ؛ بعدها كه پيدا شد آن را اصل قرار دادند و ما مىدانيم كه شخصى مانند ابو معشر دروغ نمىگويد و در باب آنچه اصلى ندارد سخن به گزاف نمىراند و چيزى را كه راست نباشد در كتابهاى خود نمىآورد ؛ بنابراين از فضايل شهر اصفهان وجود همين زيج است كه همهء مردم روى زمين خصوصا اهالى ايرانشهر بر آن اعتماد كرده‌اند و اگر اين كتاب نبود براى رياضيدانان و منجمان كار تقويم دشوار مىگرديد . . . تنها در زيج شاه بود كه احكام نجومى را صحيح يافتند و تاريخ مبدأ زيج را پادشاهى يزدگرد بن شهريار آخرين پادشاه از شاهان عجم نهادند تا كار با آن زيج آسان گردد » . « 3 »

چون از اصل فارسى كتاب زيج شاه چيزى به دست ما نرسيده نمىتوان دربارهء آن قضاوت كرد ، ولى قالب عربى آن نقش مهمى در نجوم اسلامى داشته است . چنان كه گفته‌اند ماشاء الله يهودى از آن استفاده كرده و ابو جعفر محمد بن موسى خوارزمى كه مروّج مكتب يونانى در نجوم و جغرافياى رياضى بوده ، با نظريات آن بيگانه نبوده است .

هنگامى كه پايه‌هاى مكتب يونانى در جغرافيا استوار شد ، استفاده از زيج شهريار از رواج افتاد ، ولى كاملا از ميان نرفت و غالبا حبش بن عبد الله مروزى منجم بر آن تكيه داشته است . « 4 »

( 1 ) . Zik - Shatroayar ( 2 ) . همانجا . ( 3 ) . الاعلاق النفيسه ؛ ص 162 . ( 4 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 86 .