جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٤٧

آغاز توجه به جغرافياى نجومى در دورهء عباسيان

آسمان هفتم از نور است كه خدا آن را از فرشتگانى پر كرده كه چون به نزديك خدايند به تعظيم وى بر يك پا ايستاده‌اند و پاهايشان زمين هفتم را شكافته و قدمشان به فاصلهء پانصد سال راه زير زمين هفتم استوار است و سرهايشان زير عرش است . « 1 » بدين ترتيب مىتوان گفت ، اطلاعات مسلمانان در آغاز اسلام و تا پايان دولت امويان در جغرافياى رياضى مبتنى بر همين اقوال و روايات بود و به عقيدهء برخى اين گونه اطلاعات در دورهء امويان براى مبارزه با اطلاعات علمى بوده كه توسط شعوبيان و دشمنان عرب در شرف رواج بوده است .

آغاز توجه به جغرافياى نجومى در دورهء عباسيان

آغاز توجه به جغرافياى نجومى در دورهء عباسيان

در آغاز خلافت عباسيان و پس از انتقال پايتخت از دمشق به بغداد ، اعراب و مسلمانان با جغرافيا به صورت علمى آن آشنا شدند . فتح ايران و مصر و سند اين فرصت را براى آنها پيش آورد كه از پيشرفتهاى علمى و فرهنگى اين اقوام ، كه گاهواره‌هاى تمدن جهان در تصرف ايشان بود ، آگاهى مستقيم حاصل كنند و نيز مراكز تحقيق و تحصيل و آزمايشگاهها و رصدخانه‌هايى را كه قبلا در اختيار آنها بود ، متصرف شوند ؛ اما كسب و جذب علوم بيگانه به‌طور جدى ، همان‌طور كه قبلا هم اشاره كرديم ، تا زمان ابو جعفر منصور عباسى ( 135 - 158 / 753 - 775 ) ، بانى شهر بغداد ، شكوفا نشد . « 2 » از ميان خلفاى عباسى نخستين كسى كه به علوم توجه كرد منصور بود كه به طب و نجوم و بخصوص احكام نجوم توجه بسيار داشت ؛ چنان كه اين مرد باهوش و مدبّر به عملى دست نمىزد ، مگر آنكه ابتدا با منجمان در آن باب مشورت كند . « 3 » در عهد منصور منجمان بزرگى در ايران مىزيستند كه از مشاهير آنان نوبخت منجم بود . ابن نديم مىگويد : نژاد خاندان نوبخت به ايرانيان مىرسد . « 4 » هنگامى كه منصور به پيشنهاد مستشار خود ، خالد بن برمك

( 1 ) . مروج الذهب ؛ ج 1 ، ص 34 . ( 2 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 91 . ( 3 ) . تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى ؛ ص 39 . ( 4 ) . الفهرست ؛ ص 492 .