جغرافياى تاريخى كشورهاى اسلامى ( فارسى ) — الجزء ١، الصفحة ٢٥
فصل دوم پيدايش مكاتب جغرافيايى در اسلام
فصل دوم پيدايش مكاتب جغرافيايى در اسلام
فصل دوم پيدايش مكاتب جغرافيايى در اسلام
در اواخر قرن سوم هجرى قمرى / نهم ميلادى آثار فراوانى در علم جغرافيا به زبان عربى تأليف شد . به نظر مىرسد مسلمانان عرب زبان بعضى از آثار پهلوى يا ترجمه‌هايى از آن آثار را كه دربارهء مملكت ساسانيان ، جغرافيا ، امكنه‌شناسى ، راههاى چاپارى و اصول تشكيلات ادارى بوده ، در اختيار داشته‌اند . در اين قرن چند كتاب جغرافيا با نام المسالك و الممالك ( راهها و كشورها ) تأليف شد . « 1 » نخستين تأليفى كه چنين عنوانى داشت ، كتاب اديب ابو العباس جعفر بن احمد مروزى ( م . 274 ) بوده است كه ابن نديم در كتاب خود بدان اشاره كرده است ؛ « 2 » ولى با وجود اشارهء تحسين‌آميز ابن نديم ، شهرت و رواجى به‌دست نياورد . همزمان با ابو العباس ، ابن خرداذبه ( م . 300 ) دومين مسوّدهء كتاب خود را در سال 272 ق / 885 م . به پايان آورد . كتاب وى اساس و سرمشق همهء تأليفات جغرافياى عمومى قرار گرفت . ابن خرداذبه رئيس ديوان بريد و ديوان كشف اخبار ( ديوان اشراف ) و مردى دانشمند و محقق بود . او خود نوشته است كه كتابش را به درخواست خليفهء عباسى تأليف كرده است . همچنين اشاره مىكند كه پيش از آن اثر بطلميوس را از يونانى يا سريانى به عربى ترجمه كرده است ؛ ولى بايد دانست كه ميل خليفه به جغرافيا ، از نياز به كشوردارى سرچشمه گرفته بوده است . قدامة بن جعفر كاتب ( م . 266 ) علم الطرق ( علم راهها ) را نه تنها براى اداره كارهاى ديوان يعنى دبيرخانهء دولتى لازم
( 1 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 96 . ( 2 ) . الفهرست ؛ ص 248 .