تاريخ جهانگشاى جوينى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٢٢١

ذكر استخلاص تولى خراسان را بر سبيل اجمال

ذكر استخلاص تولى خراسان را بر سبيل اجمال

ذكر استخلاص تولى خراسان را بر سبيل اجمال

سلطان محمّد چون از خراسان بگذشت ، يمه و سبتاى در طلب بر عقب او به تعجيل تمام چون آتش برفتند و به حقيقت تندباد بودند . و از خراسان اكثر نواحى بر ممرّ لشكر ايشان افتاد و كم ناحيتى ماند كه فوجى ازيشان نگذشت . و چندانك مىرفتند آنچ بر گذر مىافتاد از ولايت ، ايلچى مىفرستادند و از وصول چنگز خان اعلام مىكرد و از اقدام بر جنگ و عناد و ابا از قبول انقياد تحذير مىنمود و تخويف و تشديد مىكرد و هركجا ايلى قبول مىكردند شحنه با التمغا به نشان مىدادند و مىرفت ؛ و هركجا كه امتناع مىنمودند آنچ سهل مأخذ « 1 » و آسان زخم « 2 » بود رحم نمىكردند ؛ مىگرفتند و مىكشت .

چون ايشان فروگذشتند مردم به تحصين « 3 » قلاع و حصار و استعداد علوفه و ادّخار « 4 » مشغول شدند . و چون باز روزى چند تراخى « 5 » افتاد و از لشكر مغول آوازه ساكن‌تر شد پنداشتند كه آن جماعت مگر سيلابى بودند كه فروگذشت ؛ يا دوله بادى « 6 » كه از روى خاك غبارى برانگيخت ؛ يا آتش برقى كه ابراقى « 7 » كرد و پنهان شد .

چون چنگز خان از آب بگذشت و به خويشتن متوجّه سلطان شد ، پسر خويش الغ‌نوين را كه در سياست تيغ آبدار و آتش فعل بود - كه باد او به هركس كه رسيد خاكسار شد - و در فروسيّت « 8 » برقى - كه از ميان حجاب سحاب بجست بر هركجا افتد چون خاكستر كند و اثر و نشان نگذارد و زمان مكث و لبث « 9 » نخواهد - نامزد كرد تا به بلاد خراسان رود . و از همه لشكرها كه ملازم بود از تمامت پسران به نسبت شمار تحصيص « 10 » كرد و از ده‌يك نفر نامزد تا در خدمت او بروند ؛ مردانى كه اگر هيچ‌گونه « 11 » باد هيجا « 12 » در هيجان آيد آتش در نهاد ايشان افتد و عقال « 13 » تثبّت از دست اختيار ايشان برود ؛ بحر خضمّ « 14 » اگر خصم ايشان باشد او را به حشوهء « 15 » خاك تيره رسانند . چون روان شد بر جناحين امرا تعيين كرد و در قلب او به نفس خويش . و مقدّمه بر سبيل طلايه « 16 » در پيش

( 1 ) - سهل مأخذ : چيزى كه گرفتش آسان است . ( 2 ) - آسان زخم : چيزى كه ضربه زدن به آن راحت است . ( 3 ) - تحصين : محكم كردن . ( 4 ) - ادّخار : ذخيره كردن . ( 5 ) - تراخى : سستى كردن . ( 6 ) - دوله باد : گردباد . ( 7 ) - ابراق : درخشش . ( 8 ) - فروسيّت : سواركارى . ( 9 ) - لبث : درنگ . ( 10 ) - تحصيص : قسمت كردن . ( 11 ) - هيچ‌گونه : هرگونه . ( 12 ) - هيجا : جنگ . ( 13 ) - عقال : ريسمانى كه با آن زانوى شتر را مىبندند . ( 14 ) - بحر خضمّ : درياى عظيم . ( 15 ) - حشوه ( حشوه ) : آنچه در شكم است از آلات غذا . در اينجا يعنى « ميان » و منظور از عبارت ، كشتن و زير خاك نمودن و يا خوار كردن مىباشد . ( 16 ) - طلايه : پيشروان لشكر جهت تجسّس ، يزك .