تاريخ بيهقى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٣٠٠

توضيحات و حواشى

ص 155

( 1 ) - بگشت : از راستى و اعتدال منحرف شد

( 2 ) - و ديگر : ظاهرا مصحف « دديگر » است به قرينه سه ديگر كه پس از آمده است - دديگر بضم اول و كسر دوم بمعنى دوم و ثانيا ، فردوسى فرمايد :

دديگر چنين است رويم كه هست * يكى گر دروغ است بنماى دست

( نقل از لغت‌نامهء دهخدا )

( 3 ) - مرجع : بفتح اول و سكون دوم و كسر سوم بازگشتگاه و محل رجوع

( 4 ) - نكت : بضم اول و فتح دوم جمع نكته بمعنى مسئله دقيق و مهم و باريك

( 5 ) - قضا : بفتح اول داورى

( 6 ) - چون : مانند ( نقل از حواشى مرحوم دكتر فياض )

( 7 ) - نفس گوينده : نفس ناطقه

( 8 ) - نام و ننگ : آبرو و شهرت و نام‌جوئى ، اسم مركب ساخته‌شده از تركيب عطفى ، حافظ فرمايد :

گفتم بباد مىدهدم باده نام و ننگ * گفتا : قبول كن سخن و هرچه باد باد

( 9 ) - آرزو : خواهش و تمنا

( 10 ) - مستولى : چيره و دست يافته ، اسم فاعل از استيلاء مصدر باب استفعال از مجرد ولايت

( 11 ) - ناچيز : نابود و معدوم

( 12 ) - ثغور : بضم اول مرزها جمع ثغر

( 13 ) - رماند : بگريزاند ، متعدى است از رميدن

( 14 ) - ساختگى : مجهز بودن ، اسم مصدر

( 15 ) - ترسيدنى تمام : ترسى كامل ، از لحاظ دستورى بتأويل قيد تأكيد و روش ، نيز نگاه كنيد به صفحهء 32 شمارهء ( 5 )

( 16 ) - بجاى آرد : اعمال كند و به كار برد - معنى جمله : هركه اين سه نيرو را به ميزانى درست به اندازهء هم به كار برد . . .

( 17 ) - تمام خرد :

درست عقل ، صفت تركيبى

ص 156

( 1 ) - تركيب مردم : ساختمان تن يا هيئت جسمانى انسان

( 2 ) - لاجرم : هرآينه و به ضرورت و ناگزير ، قيد تأكيد و ايجاب مأخوذ از عربى ، مركب از لا ( نفى جنس ) + جرم ( اسم ) ، جرم بفتح اول و دوم بمعنى خطا و گناه

( 3 ) - عقاب : بكسر اول پاداش بدى ، عذاب

( 4 ) - سياست : بكسر اول حكومت و داورى نگاهدارى و دورانديشى و قهر كردن ؛ ناصر خسرو فرمايد :

چو من پادشاه تن خويش گشتم * اگر چند لشكر ندارم ، اميرم

( 5 ) - مقابله : بضم اول برابر كردن و در مقابل گذاشتن ، مصدر باب مفاعله

( 6 ) - وانموده است :

بازنموده يا بيان كرده و ظاهر ساخته است

( 7 ) - ارى كل . . . : مىبينم كه هر آدميزادى عيب ديگرى را مىبيند و از عيبى كه خود بدان گرفتارست ، كور مىماند و هر مردى عيبهاى وى بر خودش پوشيده است و عيبى كه برادرش راست ، بر وى آشكار مىگردد

( 8 ) - افتد : بود و باشد

( 9 ) - چيره گردند : غالب شوند ، اسناد فعل جمع بفاعل غير ذىروح ( خشم و آرزو )

( 10 ) - منهزم : شكست يافته ، اسم فاعل از انهزام مصدر باب انفعال از مجرد هزم بفتح اول و سكون دوم بمعنى شكست دادن

( 11 ) - باشد كه داند : بىگمان مىداند ، « باشد »