تاريخ بيهقى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٠.٢٦
سبك نثر تاريخ بيهقى
سبك نثر تاريخ بيهقى
سبك نثر تاريخ بيهقى
استاد دانشمند دكتر على اكبر فياض كه عمر گرامى را در تصحيح تاريخ بيهقى به پايان برده و خدمتى بزرگ بتاريخ و ادب ايران فرموده‌اند دربارهء ارزش كار بيهقى از نظر تاريخ‌نگارى و نويسندگى در مقدمهء عالمانهء خود بر تاريخ بيهقى چاپ سال 1324 چنين نگاشته‌اند :
« در جزو چند كتاب معدودى كه از نثر فارسى پيش از مغول مانده است يكى كتاب حاضر يعنى تاريخ خواجه ابو الفضل بيهقى است كه از شاهكارهاى ادب فارسى بشمار مىرود . اين كتاب از جهت موضوع نمونه‌يى از تاريخ‌نويسى خوب و از حيث انشا مثالى از بلاغت زبان ماست . بيهقى موجد فن تاريخ نيست ، پيش ازو به زبان فارسى تاريخها نوشته‌اند ولى در همه مورخين قديم ما شايد ، هيچ‌كس به قدر بيهقى معنى تاريخ را درست نفهميده و به شرايط و آداب تاريخ‌نويسى استشعار نداشته است . ابداعى كه بيهقى درين فن آورده حتى در نظر خود او بىسابقه بوده است . خود او مىگويد « در ديگر تواريخ چنين طول و عرض نيست كه احوال را آسان‌تر گرفته‌اند و شمه‌يى بيش ياد نكرده‌اند . اما چون من اين كار پيش گرفتم مىخواهم كه داد اين تاريخ را به تمامى بدهم و گرد زوايا و خبايا برگردم تا هيچ از احوال پوشيده نماند ص 10 . » در طنز بتواريخ قديم مىنويسد :
« اگر چه اين اقاصيص از تاريخ دور است چه در تواريخ چنان مىخوانند كه فلان پادشاه فلان سالار را به جنگ فرستاد و فلان روز جنگ يا صلح كردند و اين آن را بزد و برين بگذشتند اما من آنچه واجب است بجاى آرم ص 491 » اين واجب چه بوده است ؟ نوشتن تاريخى زنده و حساس براى آيندگان زيرا بيهقى بقول خود تاريخ را براى آيندگان مىنوشته و به خوبى متوجه بوده است كه آيندگان تاريخ زنده و حساس مىخواهند ، اين است سر اين تفصيل‌پردازيهاى دلاويز و چهره‌سازىهاى زيبا كه مايهء امتياز اين كتاب شده است .
دو شرط عمدهء مورخ صداقت و اطلاع است كه بيهقى شايد بيش از خوانندگان خود متوجه اهميت آن بوده است و بدين جهت در هر فرصتى خوانندگان را از راستگوئى و حقيقت دوستى و همچنين از احاطه و اطلاع خود بر اخبار اطمينان مىدهد چنان كه خوانندگان در تضاعيف كتاب ملاحظه مىكنند و مخصوصا در خطبهء باب خوارزم ( در آخر كتاب ) كه مورخ در آنجا روش خود را در انتقاد مدارك و اسناد بشرح ذكر كرده و نمودارى از طرز فكر دقيق خود را نشان داده است . مندرجات كتاب بيهقى يا از مشهودات خود اوست كه در طى روزگار با دقت تمام تعليق مىكرده يا اطلاعاتى است كه با كنجكاوى بسيار از اشخاص مربوط و مطلع بدست مىآورده يا منقولاتى است از كتابها كه غالبا نام آنها را ذكر مىكند و حتى راجع بارزش آنها نظر خود را اظهار مىدارد . بيهقى از ساليان دراز تأليف اين كتاب را در نظر داشته و با دلبستگى و علاقه‌مندى تمام به تهيه مواد آن مشغول بوده و براى اين كار از