تاريخ بيهقى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ١٠٦

توضيحات و حواشى

خليفه او را زندگى تازه‌اى بخشيد

( 15 ) - ارزانى داشت : به كنايه يعنى بخشيد

( 16 ) - مهمات ملك : كارهاى سخت ملك يا امور مهمه

( 17 ) - بىحرمت : آنكه درخور احترام نيست ، صفت پيشوندى

( 18 ) - باغى : نافرمان ، اسم فاعل از بغى

( 19 ) - غادر : بىوفا و پيمان‌شكن ، اسم فاعل از غدر

( 20 ) - زيادت جاه : افزونى و بيشى منزلت و بزرگى

( 21 ) - خسيس‌تر :

بفتح اول و كسر دوم پست‌تر يا فروتر صفت درجه ، در اينجا بمعنى خسيس‌ترين ( صفت سنجشى عالى ) به كار رفته است

( 22 ) - يك سوارگان خامل ذكر : سوارانى كه هيچ رتبه‌اى ندارند و گمنام و بىقدر باشند ، موصوف و صفت تركيبى

( 23 ) - والسلام : مبتداى جمله‌ايست كه خبر آن « على من اتبع الهدى » بقرينهء حالى محذوفست و در پايان نامه‌ها آورده مىشد بمعنى سلام بر كسى باد كه از راستى پيروى كند

( 24 ) - معنى جمله : نامه را با پاسخى كه مأمون بر پشت آن به خط خود نگاشته بود ، بدست قاصدى شايستهء اعتماد و نيك پنهان به نزد فضل گسيل داشت

( 25 ) - شبگير : هنگام سحر پيش از صبح ، مير خسرو گويد :

بس آهو كو بكشت افتاد شبگير * جوى ناخورده خورد اندر جگر تير

( نقل از آنندراج ) ، اسم زمان مركب ، ساخته از مادهء امر ، نظير برگ‌ريز بمعنى فصل خزان

ص 27

( 1 ) - ساخته باشند : آماده و آراسته كرده باشند

( 2 ) - البته : قطعا و بىگمان ، مأخوذ از بت بفتح اول در عربى بمعنى قطع ، از لحاظ دستورى قيد ايجاب و تأكيد

اين سرائيست كه البته خلل خواهد كرد * خنك آن قوم كه در بند سراى دگرند

ص 123 كليات سعدى ، تصحيح فروغى

( 3 ) - تولد كند : پيدا شود و پديد آيد

( 4 ) - شرمگين : باحيا

( 5 ) - خمول : بضم اول گمنامى و بىقدرى

( 6 ) - معنى جمله : با گذشت زمان اين كار درست خواهد شد

( 7 ) - تو بينى : تو مصلحت مىبينى

( 8 ) - زاستر : بمعنى از آن سوىتر است ، فرخى مىگويد :

هيچ علم از عقل او موئى نماند بازپس * هيچ فضل از خلق او گامى نگردد زاستر

( نقل از حواشى دكتر فياض )

( 9 ) - نخست سرا : سراى اولين از كاخ خليفه يا سراى بيرونى

( 10 ) - شادروان : بضم سوم و سكون چهارم سراپرده و سايبان

( 11 ) - محفورى : بفتح اول و سكون دوم منسوب به محفور كه نام شهرى بوده است در كنار درياى روم كه در آن فرش بافته مىشد ، صفت جانشين موصوف ( فرش ) و از اين قبيل است « حلبى » منسوب به شهر حلب

( 12 ) - صفه : بضم اول پيش دالان

( 13 ) - نوبتيان : جمع نوبتى و نوبتى منسوب به نوبت ، بمعنى آنكه به نوبت خدمت كند ، پاسدار و نگهبان ، فرخى گويد :

شاه تركستان بر درگه فرخندهء تو * گاه خود خسبد چون نوبتيان گاه پسر