تاريخ بيهقى ( فارسي ) — الجزء ١، الصفحة ٩١

توضيحات و حواشى

كار

( 5 ) - مثال : بكسر اول فرمان

( 6 ) - بر . . . شد : برآمد و صعود كرد

( 7 ) - كدخدا :

پيشكار

( 8 ) - رسم خدمت : آئين احترام و بزرگداشت و زمين بوس

( 9 ) - بر اثر ايشان :

بر پى و بدنبال آنان

( 10 ) - لختى تاريكى : مجازا مقصود اندكى اندوه و افسردگى و پريشانى خاطر

( 11 ) - فذلك : بر وزن مسالك بمعنى خلاصه و اجمال ، خاقانى مىگويد :

تا حشر فذلك بقا باد توقيع تو دادگستران را - اين كلمه اصطلاح حسابدارى بوده است و خلاصه‌يى را كه پس از ذكر تفاريق يعنى تفصيلات مىنوشته‌اند چنين مىناميده‌اند ( نقل از حواشى دكتر فياض ) ، در منتهى الارب آمده است فذلك حسابه فذلكة به پايان رسانيده حساب را و پرداخته و فارغ شد از آن . . .

( 12 ) - بودنى . . . : تقدير بود و باشد و خواهد بود ؛ بوده است ماضى نقلى است و بقرينهء معنوى شامل هر سه زمان است ، رودكى فرمايد :

بودنى بود ، مى بيار اكنون * رطل پر كن مگوى بيش سخون

( 13 ) - المقدر . . . : بودنى باشنده است و اندوه زائد

( 14 ) - دستورى : رخصت و اجازه و دستور ؛ مزيد عليه دستور بمعنى رخصت و اجازه باشد ( نقل از آنندراج ) ، حافظ فرمايد :

دوستان دختر رز توبه ز مستورى كرد * شد سوى محتسب و كار به دستورى كرد

( 15 ) - دستورى داد رفتن را : اجازهء عزيمت داد يا براى رفتن رخصت فرمود

( 16 ) - وظايف :

بفتح اول جمع وظيفه بمعنى روزينه و روزگذار يعنى آنچه هر روز به كسى داده شود

( 17 ) - رواتب : بفتح اول جمع راتبه و راتب بمعنى مقررى و مستمرى و وظيفه

( 18 ) - عامل : والى و حاكم

( 19 ) - منشور توقيعى : موصوف و صفت نسبى . منشور نامه‌هاى دولتى كه سرش بسته نباشد ( قاموس ) از قبيل فرمانها و دستورهاى غير محرمانه ، توقيع دستخطى كه در نامه مىافزوده‌اند ( نقل از حواشى دكتر فياض ) - منشور اسم مفعول است از نشر بمعنى گستردن و فاش كردن خبر - توقيع مصدر باب تفعيل بمعنى نشان كردن برنامه

( 20 ) - حضرت : درگاه ، مراد درگاه پادشاه يا پايتخت كه غزنين بوده است

( 21 ) - خيل خويش : گروه سپاهيان

( 22 ) - ديگر لشكر : صفت و موصوف ، دسته و گروه ديگر از لشكر

( 23 ) - احتياط : حزم و هشيارى به كار بردن ، مصدر باب افتعال از مجرد حيطه

( 24 ) - لونى ديگر : گونه‌اى ديگر ، موصوف و صفت - لون بفتح اول و سكون دوم رنگ و گونه

ص 10

( 1 ) - گرفتند : آغاز كردند

( 2 ) - ذكر ما جرى . . . : ياد كرد آنچه رفت بر دست امير مسعود پس از درگذشت پدرش امير محمود ، خشنودى خداى بر آن دو باد ، در مدت پادشاهى برادرش در غزنه تا آنگاه كه در تگيناباد بازداشته شد و كار فرمانروائى وى روشن و راست شد و نشستن بر تخت شهريارى در هرات ، بخشايش خداى بر همهء آنان باد

( 3 ) - شمه : بفتح اول يك‌بار بوئيدن و بوى اندك و مجازا بمعنى اندك

( 4 ) - داد : انصاف

( 5 ) - خبايا : بفتح اول