ريشه هاى تاريخى تشيع در ايران ( فارسى ) — الصفحة ١١٦
حسن صباح سازمان‌دهنده نهضت اسماعيليان نزارى در ايران
گونه‌اى كه به دور از رد و تقبيح اسماعيل است ، سخن گفته شده است . اين منابع همچنان‌كه باورها و دعاوى زيديه را از شخصيت ، رفتار و اعتقادات زيد بن على عليه السّلام جدا دانسته‌اند ، قضاوت و دعاوى اسماعيليان را نيز به رهبران آن مانند : مبارك ، ميمون قداح و فرزندش عبيد اللّه و ديگر رهبران فكرى و سياسى آنان ارتباط داده‌اند و اسماعيل را از افكار و رفتار رهبران اسماعيليه جدا دانسته‌اند و اسماعيل را فردى مورد احترام پدرش امام صادق عليه السّلام معرفى كرده‌اند . « 1 »
حسن صباح سازمان‌دهنده نهضت اسماعيليان نزارى در ايران
حسن صباح سازمان‌دهنده نهضت اسماعيليان نزارى در ايران
زمانى كه مذهب تسنن با زور سرنيزه‌هاى تركان سلجوقى براى حفظ نظام دو پشتهء فئودالى و زمين‌دارى به مرتبهء حاكميتى قهرآميز رسيده بود ، از ميان فرق شيعه ، پرچم شعائر مذهب اسماعيلى به دست حسن صباح به حمايت از مردم برافراشته ، وارد عرصه كارزار شد . حسن صباح ، جهان‌بينى سياسى و اجتماعى مذهب « اسماعيلى نو » يا « اسماعيلى نزارى » را بنيان نهاد و اين مذهب را در قالب يكى از عظيم‌ترين نهضتهاى تاريخى طورى سازمان داد كه تا قرنها پايدار ماند . او مىدانست كه ملت ايران تا زمانى كه در يك سازمان باهم اتحاد سياسى نداشته باشند ، كارى از پيش نمىبرند . همان‌طور كه صاحبان قدرت مالى متشكل از فئودالها و زمين‌داران و بازرگانان بزرگ و اشراف و سران لشكر براى دفاع از منافع طبقاتى خود به تشكيلات و سازمان مجهزند ، مردم زحمتكش نيز متقابلا براى دفاع از حقوق خود در برابر اجحافات طبقه حاكم ، نيازمند تشكل در سازمان سياسى مربوط به طبقه خود هستند . با اين طرز فكر بود كه حسن صباح پس از سالها كسب معلومات و كاوش در نهايت مذهب اسماعيلى را كه همخوان
1337 ش ، ج 3 ، ص 55 . ( 1 ) . شيخ مفيد ، الارشاد ، پيشين ، ص 544 - 533 .