تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — الصفحة ٦٥٣
پناهيدن تقيزاده بسفارت انگليس
ولى چون قزاقان بگرفتن آن چند تن آمدند سيد حسن در آب انبار نهان شده بود كه همانشب يا فردا خود را بسفارت انگليس رسانيد .
سيد جمال الدين افجه‌اى كه بدانسان به يارى مجلس ميآمد و همراهانش دچار گلوله باران گرديدند ، و ميرزا صالح خان در خانه‌اش را بازگردانيد و او را با كسانى بدرون برد ، پسر بزرگترش ( سيد مهدى ) كه همراه ميبوده بازماندهء سرگذشت را چنين ميگويد :
« ما را در يك حوضخانه‌اى جا دادند ، وزير اكرم با كسانش از بالاخانه‌ها سرگرم جنگ ميبودند . در آن گرفتارى ناهار نيز پخته بودند ، و براى ما سفره گستردند . ولى پيداست كه كمتر يكى خورد . تا نزديكهاى نيمروز در آنجا ميبوديم ، آنگاه فهميديم كه خانه تهى گرديده و ديگر كسى نمانده . چون بيرون آمده باز جستيم ديديم ميرزا صالح - خان و كسانش خانه را گزارده بيرون رفته‌اند . ما نيز جاى درنگ نديده از اين خانه به آن خانه راهى پيدا كرده ، با سختيهايى خود را بيرون انداختيم . پدرم چند زمانى در خانه زنى از همسايگان پنهان مىزيست تا سپس بيرون آمد و با دستور محمد عليميرزا از تهران بيرون رفت .
يكداستان شگفت رهايى يافتن اين ميرزا صالح خان و ديگر جنگندگانست . اينها چنان كه با زيركى و زبردستى جنگيدند كه كشته بسيار كم دادند ، با زيركى نيز خود را از تهران بيرون انداختند كه هيچيكى بدست نيفتادند . ( بجز از مدير روح القدس و آن دو تن كه مامانتوف داستان كشته‌شدنشان را نوشته است ) .
اينها سرگذشتهاييست كه ما دانسته‌ايم . پيداست كه سرگذشتهاى ديگرى نيز بوده .
رويهمرفته در آن روز همه كسانى كه بآزاديخواهى شناخته بودند ، چه آنان كه بيرون آمده در جنگ پا در ميان داشتند و چه آنهايى كه در خانه نشستند و رو ننمودند ، ناچار شدند نهان گردند ، و سپس بسيارى از آنان بباكو يا باستامبول رفتند . يكدسته نيز با همهء بودن در مجلس يا در ميان آزاديخواهان راه با دربار ميداشتند ، و اين بود در اينهنگام ايمن مىبودند و در تهران مانده آسوده ميزيستند .
پناهيدن تقيزاده بسفارت انگليس
پناهيدن تقيزاده بسفارت انگليس
يكداستان ديگرى كه بايد ياد كنيم پناهيدن تقيزاده و كسانى بسفارت انگليس مىباشد . چنان كه ديديم اين نماينده جوان آذربايجان در روزهاى بازپسين خواهان جنگ ميبود . با اينحال در اينروز از خانه بيرون نيامد و رخ ننموده . در حالى كه گذشته از نمايندگى رييس انجمن آذربايجان نيز مىبود كه در جنگ پا در ميان خواستى داشت ، و بهر حال بايستى بيرون آيد . شگفت‌تر آنكه مىگويند : تقيزاده از داستان جنگ پيش از ديگران آگاه شده بوده ، اينست بامدادان نوكر خود را بخانه‌هاى كسانى ميفرستاده و پيام ميداده : « امروز جنگ خواهد شد زودتر بياييد » ، با اينحال خود او بيرون نيامد . در اين‌باره ميرزا على اكبر خان دهخدا نويسنده گفتارهاى صور اسرافيل و كسانى ديگرى نيز با وى همراهى كردند . براون