تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — الصفحة ٥٦٨

ديگرگونى كه در جنبش آزاديخواهى رخ داد

گفتار دهم جستجو از حال مردم

گفتار دهم جستجو از حال مردم

در اين گفتار بكوتاهى سخن رانده مىشود از ديگرگونى كه در جنبش آزاديخواهى پس از نه ماه از آغاز آن پديد آمده بود و از حال برخى روزنامه‌ها .

ديگرگونى كه در جنبش آزاديخواهى رخ داد

ديگرگونى كه در جنبش آزاديخواهى رخ داد

چنان كه گفته‌ايم ، از آغاز داده شدن مشروطه تا نه ماه كمابيش از آن ، يكدوره ويژه‌اى ميبود ( كه ما داستان آندوره را در بخش يكم بپايان رسانيده‌ايم ) . زيرا در آن نه ماه :

1 ) جنبش مشروطه همگانى شمرده ميشد ، و چنان كه نوشته ايم ، گذشته از شهرها در بسيارى از ديه‌ها نيز مردم جنبيده شور و خروش از خود نشان ميدادند .

2 ) ملايان مشروطه را « رواج شريعت » دانسته و در همه‌جا با مردم همدستى مينمودند بگفته يكى : خوانى را كه درچيده مىشد از بهر خود مىپنداشتند و ياورى بدر - چيدنش ميكردند .

3 ) دشمنان مشروطه جز درباريان نمىبودند ، و آنان بدشمنى آشكاره گستاخى نمىنمودند . محمد على ميرزا نيز در كارشكنى پافشارى بسيار نشان نميداد .

ليكن پس از آن دوره كه با سروزيرى اتابك پايان پذيرفت ، از يكسو جنبش ديه‌ها كه بسيار سرسرى ميبود فرونشست ، و شهرهاى كوچك نيز خاموش گرديدند . تنها در شهرهاى بزرگ كه در هر يكى انجمنى ميبود نام مشروطه برده ميشد ، و در اينها نيز همچنان چندگونگى ( بدانسان كه در بخش يكم باز نموده‌ايم ) نمايان ميبود . از مشهد و همدان و زنجان و مراغه و سبزوار و اين گونه شهرها آوازى شنيده نميشد . از كرمانشاه و شيراز و اردبيل و ارومى بيش از همه آواز آشوب برمىخاست . اسپهان همچنان بنمايش و رويه‌كارى بس ميكرد . تنها تبريز و خوى و تهران و رشت و قزوين ميبود كه مشروطه - خواهى در آنجا ريشه دوانيده و كوششهايى به كار ميرفت .

از يكسو هم ملايان بفريب خوردن خود پى برده اين دانستند كه مشروطه « رواج شريعت » نيست و آن خوان نه براى آنان درچيده مىشود ، و از اينرو انبوهى از آنان كه