تاريخ مشروطه ايران ( فارسى ) — الصفحة ٢٥٩
يكى از كميهاى جنبش مشروطه
گفتار پنجم جستجويى از حال مردم
گفتار پنجم جستجويى از حال مردم
در اين گفتار سخن رانده مىشود از اندازه هنايش جنبش مشروطه در شهرهاى ايران و از دبستانها و روزنامه‌هايى كه در ماه‌هاى نخست جنبش بنياد يافت .
يكى از كميهاى جنبش مشروطه
يكى از كميهاى جنبش مشروطه
تا اينجا پيش‌آمدهاى نه ماهه جنبش مشروطه را پياپى نوشتيم .
ليكن در اينجا ( در پايان بخش ) بايد رشته تاريخ را بريده و از پيشرفت بازايستاده برخى چيزهايى را كه نگفته‌ايم بگوييم و جستجويى هم از حال مردم كنيم .
چنان كه ديديم جنبش مشروطه‌خواهى را در ايران ، دسته اندكى پديد آوردند و توده انبوه معنى مشروطه را نميدانستند و پيداست كه خواهان آن نميبودند . از آنسوى پيشروان هم به چند تيره مىبودند : يك تيره نوانديشان كه اروپا را ديده يا شنيده و خود يك مشروطه اروپايى ميخواستند و پيداست كه اندازه آگاهى اينان از اروپا و از معنى مشروطه و قانون يكسان نميبود و بسيارى جز آگاهيهايى سرسرى نميداشتند . يك تيره بزرگتر ديگرى ملايان ميبودند كه پيشگامى را هم اينان به گردن گرفتند . اينان هم به دو دسته ميبودند :
يك دسته كه شادروانان بهبهانى و طباطبايى و همراهان ايشان و آخوند خراسانى و حاجى تهرانى و حاجى شيخ مازندرانى و همراهان اينان بودند ، چون بكشور دلبستگى مىداشتند و آن را در دست دربار خودكامه قاجارى رو بنابودى مىديدند ، براى جلوگيرى از آن ، مشروطه و مجلس شورى را دربايست ميشماردند ، و در همانحال معنى مشروطه را چنان كه سپس ديدند و دانستند نميدانستند ، و آن را بدانسان كه در اروپا بود نميطلبيدند ، و خود از كشوردارى و چگونگى پيشرفت توده و اين گونه انديشه‌ها بسيار دور ميبودند . يكدسته ديگرى معنى مشروطه را هيچ ندانسته و بكشور توده و هم دلبستگى نميداشتند و در آمدنشان بمشروطه‌خواهى بآرزوى رواج « شريعت » و پيشرفت دستگاه خودشان ميبود ، و خواهيم ديد كه اينان سپس عنوان « مشروعه » را بميان آوردند ، و دير يا زود از ميان مشروطه‌خواهان بكنار رفتند .
اين حال پيشروان بود . انبوه مردم بيكبار از مشروطه و معنى آن ناآگاه مىبودند