تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — الصفحة ٣٧٦
جنبش‌هاى توده‌اى در نيمهء دوم سدهء 19 و نخستين سالهاى سدهء 20
بلژيكيها ناچار شدند موقتا از شهر بيرون روند . در رابطه با هدف جنبش كه در درجه اول تهديد عليه قدرت صدراعظم بود ، امين السلطان در سپتامبر 1903 مجبور به استعفا شد .
اما به جاى او شخصيت مرتجع ديگرى به نام عين الدوله به صدارت منصوب گرديد ، اين آدم سياست سلفش را دنبال كرد . به سال 1904 شيوع بيمارى و با وضع را وخيم‌تر كرد .
به سال 1905 موج شورش مردمى سرتاسر ايران را فراگرفت . ميان بازرگانان و بازاريان در بازارها ، مسجدها ، عليه كارمندان بلژيكى و رياست نوز ، حتى عليه عين الدوله تبليغات گسترده‌اى آغاز گرديد . در بهار 1905 بازارهاى تهران بسته شدند و قسمتى از بازرگانان تهرانى در حرم شاه عبد العظيم نزديك تهران به نشانهء اعتراض عليه تعرفهء گمركى تازه و رفتار نوز به بست نشستند . سمت اين جنبش عليه فئودالهاى مرتجع داخلى و عليه محتكران بزرگ ، رئيس شعبهء بانك شاهنشاهى انگليس ، رابينو ، والى شاهزاده فرمانفرما ، پيشوايان روحانيان ، امام جمعه و مالكان وابسته به حكومت ، آغاز شد . يك جوشش همگانى عليه بانك‌هاى بيگانه و انتشار اسكناس به وسيله بانك شاهنشاهى درگرفت .
در شيراز هم به انگيزهء سوءاستفاده‌هاى والى فارس شعاع السلطنه شورش درگرفت .
همدان ، بوشهر ، كرمان و شهرهاى ديگر ايران هم در تب‌وتاب و آشفتگى به‌سر مىبردند .
در كرمان پليس به روى جمعيت آتش گشود ، چند تن كشته شدند و 40 تن زخمى گرديدند .
به فرمان والى كرمان مجتهد نامدار شهر حاجى ميرزا محمد رضا و تنى چند از چهره‌هاى روحانى ديگر را به چوب بستند .
در نوامبر 1905 انبوه مردم ، ساختمان بانك استقراضى روس را در بازار تهران ويران كردند .
اين واقعيات گواه بر وخامت اوضاع عمومى ايران در پايان 1905 بودند و ضرورت داشت تا با ايجاد تكانى اين شورش‌ها و جنبش‌هاى خودبخودى و پراكندهء مردم به‌هم به‌پيوندند و به قيامى همگانى عليه ارتجاع داخلى و امپرياليست‌هاى خارجى تبديل شوند .
اين تكان را انقلاب سال 1905 روسيه در ايران پديد آورد .