تاريخ ايران از زمان باستان تا امروز ( فارسي ) — الصفحة ٢٢٦
سيستم تيول جنگى در زمان غازان خان
سيستم تيول جنگى در زمان غازان خان
سيستم تيول جنگى در زمان غازان خان
غازان خان عليرغم گرايشش به سياست تمركز ناچار بود به خواسته‌هاى فرماندهان ارتش مغول گردن نهد . به سال 1303 فرمانى مبنى بر تقسيم زمين‌هاى اقطاع به فرماندهان نظامى اعم از اينكه مغول يا غير مغول بودند صادر كرد . اين زمينها از محل املاك خانوادهء خان و زمين‌هاى ديوانى واگذار گرديدند ، اما به زمين‌هاى وقف و املاك خصوصى كارى نداشتند . اين املاك كه بگونهء اقطاع تقسيم شدند گاهگاهى به اندازهء يك دهستان بودند ، بگونه‌ايكه از نوشته‌هاى حمد اللّه برمىآيد قزوين اقامتگاه تابستانى و زمستانى كوچ‌نشينان مغول بود قسمتى از آذربايجان و شيروان همچنين وضعى را داشت . اين زمينها در تيول اميران « هزار نفرى » يعنى فرماندهان وابسته به عشاير جزء مغول قرار گرفتند .
اميران « هزار نفرى » بگونهء قرعه‌كشى اين زمينها را ميان اميران « صد نفرى » و اينها هم به نوبهء خود ميان فرماندهان دسته ده نفرى تقسيم مىكردند . اما سهم گروه اخير كه از ميان رزمندگان معمولى بودند ، كم بود ، غالبا يك روستا يا قسمتى از يك روستا به آنها تعلق مىگرفت طبعا دهقانان وابسته به اين زمينها هم همراه با زمين تقسيم مىشدند .
مالكيت موروثى اين زمينها كه در گذشته عملا انجام مىشد ، هم‌اكنون جنبه رسمى و قانونى به خود گرفت . اقطاع‌داران حق گرفتن بهرهء مالكانه و كليه ماليات‌ها را از دهقانان داشتند ، بابت نوعى ماليات كه قبلا به صندوق دولت پرداخت مىگرديد ، هم‌اكنون هر دهقان فقط 50 من غله به عنوان پيش‌كش به مالك اقطاع مىداد . در جاى ديگر گفته مىشود كه مالكان اقطاع از پرداخت ماليات معاف بودند ، اما مصونيت ادارى نداشتند . بازرس نظامى ديوان هر سال به زمين‌هاى اقطاع سر ميزد و زمين‌هاى كسانى را كه خدمات جنگى را ترك كرده بودند پس مىگرفت .
اصلاحات غازان خان تا اندازه‌اى باعث نوسازى شبكه‌هاى آبيارى ، كه در زمان استيلاى مغول نابود گرديده بودند ، و رشد اقتصاد روستائى و زندگى شهرى ، گرديدند .
درآمد كلى حكومت از 17 ميليون دينار ساليانه به 21 ميليون دينار رسيد . اما با اين‌همه سطح پيشرفت اقتصاد كشور بارها پائين‌تر از آغاز سدهء 13 بود : درآمد دولت از همين سرزمين‌ها ، پيش از استيلاى مغولان 5 / 100 ميليون دينار ايلخانى بود . پس از تسلط مغول‌ها شماره روستاها به ميزان هراسناكى كاهش يافتند . مثلا در حومه هرات در آغاز سدهء دهم 400 روستا وجود داشت ، اما در آغاز سده 15 اين شماره فقط به 176 روستا رسيد ؛ در حومه جوين در آغاز سدهء 13 - 189 روستا ، اما در آغاز سدهء 15 جمعا 29 روستا بود .
اصلاحات غازان خان ديرى نپائيد و از سقوط دولت ايلخانيان جلوگيرى نكرد .