تاريخ ايران ( دوره صفويان ) ( فارسي ) — الصفحة ٤٧٣
زمينه سياسى معمارى دوره صفوى
زمينه سياسى معمارى دوره صفوى
زمينه سياسى معمارى دوره صفوى
زمينه سياسى اين روزگار در نظر اول حاكى از اوضاع مطلوب براى برنامه‌ريزيهاى عظيم معمارى است . هركدام از شاهان صفوى سلطنتهاى بيست‌وپنج‌ساله و يا بيشتر داشتند - اسماعيل اول ، عباس دوم ، سليمان ، شاه سلطان حسين - ولى عباس اول و طهماسپ اول به ترتيب 41 و 52 سال سلطنت كردند . اين سلطنتهاى طولانى شرايط مطلوبى را براى عمليات مطمئن معمارى پديد مىآورد . امّا اين عمليات و اقدامها بطور پراكنده صورت گرفت چون تعدادى از اين شاهان يعنى اسماعيل اول و طهماسپ اول نتوانستند محركه لازم را از بالا تزريق كنند . به همين دليل در فاصله بين سالهاى 90 - 1500 م . كارهاى معمارى عظيمى در ايران صورت نپذيرفت ، يعنى قرنى كه از زمان ورود آل بويه به صحنه سياست در ايران بىسابقه بود . اين اوضاع با جلوس شاه عباس با پويائى تمام تغيير يافت ؛ و دليل آن هم بىترديد در اشتياق خود شاه و درباريان او به بناسازى و عمارت‌پردازى بود . آشكارا ارعاب برخاسته از سوى شاه بعضى از افراد بىحال دربارى را به تحرك واداشت چنان كه آرايش كارگزاران در اين قلمرو قابل توجه است يعنى اطباء ، فرماندهان نظامى ، امرا ، پيشكاران ، خواجگان و حكام همه درگير اين كار شدند . امّا فعاليت توأمان اينها باعث شد كه اصفهان به درجه والايى از تحول و تغيير دست يابد . سياحان اروپائى رقابت بين اين كارگزاران را براى برنامه‌ريزيهاى معمارى گزارش كرده‌اند ولى براى اين انگيزه و تحرك هيچ نوع محركه سياسى ارائه نداده‌اند . بعيد نيست كه رقباى قبيله‌اى و گروهى دربار صفوى سنگ بهانه رقابت خويشتن را در امر برنامه‌ريزيهاى معمارى يافته باشند . چنين مىنمايد كه زنان دربار در امر بناسازى چندان دست نداشته‌اند و زنانى كه از برنامه‌هاى معمارى حمايت كرده‌اند فقط به امر مدرسه‌سازى پرداخته‌اند ، يعنى گوهرشاد دوره تيمورى جانشينى براى خود در دوره صفوى نداشت . در خارج از محدوده دربار ، احتمالا طبقه تجار هم با حمايت مالى خود تعداد معتنابهى بازار ( در قزوين ، كرمان ، كاشان ، قم ، به غير از خود اصفهان ) برپا كرده‌اند « 1 » .
بنابراين حمايت از معمارى در دوره پسين صفوى نسبت به سابق جهتگيرى وسيعى داشت .
خود شاه هنوز نقشى عمده ايفاء مىكرد و عمارات او اغلب دربردارندهء نوعى انگيزه سياسى بود .
استقرار تشيع به‌عنوان مذهب رسمى ايران ، بيان عالى خود را در گسترش و رشد زيارتگاهها پيدا كرد . اردبيل به سبب اينكه زيارتگاه خاص اعضاى سلسله صفوى بود از اهميت درخور برخوردار
( 1 ) - استيونس ، صص 40 - 430 .