امامان شيعه و جنبشهاى مكتبى ( فارسي ) — الصفحة ١٥١
درآمدى بر واقعيّت جنبش مكتبى در حكومت بنى عبّاس
درآمدى بر واقعيّت جنبش مكتبى در حكومت بنى عبّاس
درآمدى بر واقعيّت جنبش مكتبى در حكومت بنى عبّاس
در قرن اوّل هجرى اصول عامّهء مكتب ، همان اصولى بود كه در افراد و در سازمانهاى اجتماعى و اقتصادى و سياسى سير تكاملى خود را سپرى مىكرد . حكومت اسلامى در اين هنگام مشغول توسعه دادن محدودهء خود از غرب و شرق و شمال و جنوب بود . در همين زمان يك جنبش مخالف اصلاح‌طلب به چشم مىخورد ، اين جنبش همان نهضت مكتبى بود كه امير المؤمنين على ابن ابى طالب ( ع ) و سپس و فرزندان ايشان ( ع ) آن را رهبرى مىكردند و نمايندهء اين حركت به شمار مىآمدند .
در قرن دوّم هجرى تلاش عملى همهء امّت متوجّه اصلاح داخلى گرديد و فتوحات خارجى به گونه‌اى متوقّف شد و ديگر كسى به اين مسأله توجّهى نداشت .
عناصر مكتبى مؤمن چنين انديشيدند كه بهتر است توجّه خود را به داخل يعنى ، تصحيح مسير امّت معطوف دارند ، به همين جهت در قرن دوّم شاهد رشد نهضتهاى فكرى و سياسى بسيارى در حكومت بنى اميّه هستيم ، اين جنبشها اگرچه جهتهاى مختلفى داشتند ولى همگى داراى يك هدف مشترك بودند و آن اصلاح اوضاع داخلى امّت بود . معتزله و مرجئه و خوارج و زيديه و جنبشهاى ديگر را مىتوان از جملهء اين نهضتها دانست كه طبيعة جنبش ما در يعنى ، جنبش مكتبيها را نيز بايد بدانها افزود ، جنبشى كه بيش از ساير نهضتها ، بار سنگين تغيير دادن امّت را به دوش داشت . در قرن سوّم جنبشهاى اسلامى ، در ايجاد نوعى توازن سياسى در داخل امّت اسلامى به موفقيّت دست يافتند كه در نتيجهء اين موفقيّت ، اهتمام بسيارى به زبان و ادبيّات و عمران و آبادى